Minatubod Ako Sa Diklom

2011-03-12T11:07:00.001+08:00

Lilipat na ako sa isang bagong tahanan. Matagal-tagal na rin dito.

Dulay Series

2010-12-15T17:19:00.003+08:00

Cover Art for an anthology of 100 poems in Bikol
Artist: Nunilon Bancaso

Coming Soon.

An Kasagkodan Kan Google Earth

2010-12-08T13:58:00.002+08:00

Albay Viejo ni Raffi Banzuela

“Himoloan”, an pag-atang ki Gugurang an apod sa serye nin pagbungsod nin mga librong Bikolnon sa Aquinas University kan Legazpi asin nakaabot ako sa pagsapubliko kan librong Albay Viejo kan parasurat-paratukdo buda brodkaster na si Raffi Banzuela, na sigun ki Frank Peñones Jr, na nagbasa nin rebyu kan nasabing libro, si Banzuela sarong buhay na yaman kan satuyang panahon, kan satuyang rona, bako sana ta siya padagos na nagpupursigi na magsurat sa Bikol, kundi ta an saiyang mga obra sa Bikol nakagamot bako lang sa odok na pagkamoot asin paggiromdom kan Bikol, kundi sa bagsik buda tarom man kan saiyang isip na pigpapanday kan saiyang paghorop-horop asin paghingowa na padagos na taison an sadiring kadunongan dapit sa Bikol asin sa kinaban. Buot kong sabihon, si Banzuela, dawa saro sa mga enot na parasurat sa Bikol kan huring tolong dekada, dai nangangahulugan na kaibahan siya duman sa antigong panahon. Kun susumahon ngani, siya toreng garing kan kontemporanyong pagsurat Bikolnon na dai nanggad maikukulong sana sa apat na kudal kan Bikol. Sa sakuya, siya samuyang kahenerasyon sa pagsurat nin huli ta dai pa man siyang ontok sa pag-atid-atid, pagbayaw asin pagdiskutir kan mga bagay na may hararom na koneksyon sa buhay kan mga parasurat asin kan saiyang banwaan.

Sa pagbasa kan mga obrang Bikolnon, orog na si mga hinihimo ngonyan na panahon, yaon parati an pagmawot na magsaysay, mag-osip, magrawitdawit, mangapodan ki giraray na pagsir-ip asin pag-isip sa kamugtakan niyato na inaatubang an dakulang daguso nin mga pangyayari kun sain ibinubugtak kita sa dakul, sarabod na sitwasyon na luhay-luhay na napapara an satuyang pagkaaram sa satuyang pagkanitawo.

Sa librong Albay Viejo ni Banzuela, na may apat na kabtang nin manlain-lain na osipon, istorya, (h)istorya asin magkatarakod-takod pang mga istorya, binubuksan kan parasurat an mga laberinto na pwedeng laogon asin susugon kan saiyang mga kahimanwa tanganing orog na pahiwason an pagmati sa kinamumugtakan. Sa pagripaso ninda Peñones asin kan kritiko man na si Dr. Paz Verdades Santos, na parehong babad sa lente kan teorya sa literatura asin kultural na pag-adal, makahulugan na dai ninda tinawan nin istriktong kategorya na kakabalihan kan obrang ini ni Banzuela: kun ini baya sarong historical work o creative work, kun ini book of essays o book of short stories. Wara sa nagin ugali kan duwang kritiko, an pagbansag, imbes, sinda mismo nagtuga na nadara sinda kan gayon asin ludok kan mga rekwerdos, imbong kan prosa, kan pag-atid-atid sa kun anong yaon pa asin mayo na, kan kausongan ni Banzuela na magpahayag kan mga manlain-lain na istoryang guno sa giromdom, guno sa agi-agi, an nahinanyog asin an nahimati. Inibitaran na an pagsasakategorya kan duwang kritikong parabasa, nin huli ta bako pa gayod ining panahon para sa mga istrikto asin mapaabaw-abaw na pagsadol kan mga siring na obrang Bikolnon, na paboritong gibohon kan kadaklan sa mga titulado sa akademya na parati man na nakahiling sa mga sukulan kan sulnupan. Kaya, para ki Peñones buda ki Dr. Santos, an obra ni Banzuela yaon sa ibang lebel nin pagsabot sa Bikolnon na kinaban. Ibang paagi nin agi-agi na naghahanap pa nin sadiri niyang estilo nin paglakaw. Ta ‘baad kaya an diskursong itinatao kan libro yaon duman mismo sa kun ano para sa kagsurat o sa satuya an pag-osip. Sa librong Albay Viejo mahihiling na yaon an pag-osip sa tataramon mismo asin sa pagsaysay nin odok sa boot kan maludok nagi-agi kan banwaan na kinadakulaan, arog mismo kan Albay Viejo, na sa pagtaram ni Banzuela, “an yaon alagad an mayo, an banwaan na haros digdi alagad uto man, parating nasa nga’ngaan kan kagabsan.” Ta mayong Albay Viejo alagad may Albay Viejo. Sa kontradiksyon na ini, nilulugar sa mas mahiwasa na tereyn ni Banzuela an saiyang banwang padaba, na pinapapaorog asin saiyang inaataman, binabayubuan, pinapalawig sa paagi kan mga tataramon na ginagamit sa pag-istorya. An Albay Viejo an kasagkodan kan birtwal na mata kan Google Earth.

Kulibat palan, nin huli ta pwede kayang basahon ini kan iba bilang sarong historical work siring na sa halawig na panahon an monograph kan Heswitang si Fr. O’Brien an naging bibliya sa Ateneo de Naga, pag-abot sa kultura asin kasaysayan kan Bikol, sagkod asin marahay na sana kan puon na magluwas si Dr. Danilo Gerona kan saiyang ‘From Epic To History” kan dekada ’90 asin iba pang pag-adal sa kasaysayan kan Bikol. Sa kaso kan Albay Viejo, may pagmati ako nin pagduwa-duwa asin habo kong mangyari, na magin sanang historikal na babasahon an libro ni Banzuela huli na lamang ta naunambitan kaini an mga personaheng nabuhay asin nagbara-balabagat sa istorya kan Albay; may pag-osip ini sa mga pirang “pre-historikal asin historikal” na pangyayari; may pangapodan ini na giromdomon an nakaagi tanganing orog na masabotan kan kontemporanyong henerasyon an satuyang pagkabuhay; may mga lumang retrato ini. Sa hiling ko orog na mas angay na mahiling an libro bilang sarung creative work, nin huli sa halangkaw na kalidad kan prosa kaini, mayamanon na bokabularyo, asin an daing-supog-, daing-kapaniruan, na paggamit kaini kan Bikol na inaataman sa dapan kan bulkan na iyo an pinakabirtud kan libro asin kun pa’no sa paagi kan parehong tataramon na ini, sinususod niya an saiyang agi-agi asin an istorya kan saiyang banwa sa paagi nin pag-osip. Sarong bagong pag-agi nin pag-osip, nin pag-istorya kan historya an ginibo digdi ni Banzuela kun sain pwedeng hilingon na an gabos na nagpoposiyong bilang opisyal na istorya saro sa naman na osipon. Sa paghiling na ini sarong gibo kan imahinasyon na may pagmakulog sa agi-agi asin istorya kan banwaan, orog na ipinapahiling satuya ni Banzuela an mga dalan na pwede niyatong lakawan sa pagsusod kan satuyang mga agi-agi.

Sa saro pang pagsabi, sa librong ini yaon sa mapakumbabang pagrumdom an Albay Viejo kan parasurat na nagsusudo-sudo mismo sa mga pinamumutang tang mga historikal na detalye asin akda. Kun may malinaw sako, an Albay Viejo pwedeng hilingon na sarung historikal na dokumento na may komentaryo sa kun pano kita nagsusurat, nag-iisip, nag-oosip, nabubuhay sa panahon niyato ngonyan. Saro ining pagkulibat sa mga kinatudan o mga pinapapatuod sa satuyang pagkabuhay asin dakulang ranga ini sa satuyang mga Bikolnon na igwang pagmakulog sa banwaan, sa satuyang mga tataramon. Sa atang na ini, binubuksan ni Banzuela an sarong paghiling sa pagsaysay, na ini pag-osip, pag-istorya, pagrumpag, pagmaan, pagsansan, kan mga agi-agi kan saiyan banwaan. Sa pagbasa kan libro ni Banzuela, nagigiromdoman ko an naunambitan kan Nobel Prize for Literature ngonyan na taon na si Mario Vargas Llosa sa saiyang saysay na The Truth of the Lies: “For almost every writer, memory is the starting point for fantasy, the springboard that launches the imagination on its unpredictable flight towards fiction. Memories and inventions mix in creative literature in an often inextricable way for the author himself who, although he might pretend the contrary, knows that the recovery of past time to which literature can lead is always a simulacrum, a fiction in which what is remembered dissolves into what is dreamed and vice versa.” Kaya sa paghiling ko man mas a’ngay na basahon na mga mabanhing saysay, sarong paghingowa na magdugkal nin mga mayaman na burabod na pwedeng gunoan nin iba pang dalan para sa iba pang rekwerdos sa sadiri tang mga rona, an librong Albay Viejo ni Banzuela. Ini an librong nagsasayuma nin anuman na kategorya apwera sa maludok na pag-ako kaini bilang magayon, may kabray sa daghan na babasahon na Bikolnon. Sa arog kan mga librong ini, nagpapadagos pa man an pangangaipuhan na mag-osip para sa satuyang mga banwaan. Pag-osip na iyo an pinakabuhay ni Kadunong kan epikong sinasahutan. Pag-osip tanganing orog kitang sadulon na an kinaban na ini nagpupuon sa pagsayod asin pagkanuod kan satuyang mga tataramon na kaipuhan nang tubuson asin tawan katalingkasan gikan sa puro kan satuyang mga dila.

Vox Bikol Editor's Respose to Polangui Mayor

2010-10-17T13:34:00.001+08:00

Here's the response of Erick Lagdameo, Vox Bikol Editor to the mayor of Polangui.

APOLOGIA

2010-10-13T19:41:00.002+08:00

Sa kadaklan na pagkakataon, sinusurat ko an kolum na ini sa satuyang tataramon na Bikol. Sa mga magkapirang okasyon, may rawitdawit akong inilaag digdi, minsan pigdisganar na akong gibohon an siring na gawe asin pigpasabot na an kolum na ini nakatagama para sa prosa. Alagad, ako enot sa gabos, nagtutubod na ako sarong pararawitdawit. An pagsurat ko nakagamot sa pagkamoot sa rawitdawit, na nagtatao nin katalingkasan sa mga tataramon na minsan kan sakuyang kamot dai kayang gugupon. Kaya kun nagsusurat man ako kan kolum na ini asin inootob an suro-semanang pagpahayag sa espasyong ini, gabos iyan nakagamot sa pangangaipuhan na magsurat asin mabuhay sa rawitdawit. Sa Kabikolan, an parasurat ngonyan may esensyal na puso nin makata. Ta an pagsurat, sarong gawe nin pusuanon.

May mga pirang pagkakataon man na nagsurat ako sa Filipino, nin huli ta ini an saro sa mga tataramon na pigtutubodan kong kaya kong bayubuan bilang sarong indibidwal, sarong namamanwaan. Asin saksi kamo kan sakuyang mga sinusurat asin an gabos na ini, sa halipot kong pagkaaram asin pagkasabot sa sadiri, nakagamot sa pangangaipuhan na maihayag an sadiring kaisipan na padagos na pigpapanday sa tarom kan isip, isog kan boot asin dalagan kan panahon. Nagpapasalamat ako sa dyaryong ini sa pagtao kan espasyong ini. Para sa kolum na ini, giraray akong masurat sa Filipino, tanganing masabotan man kan sakuyang mga katood asin iba pang parabasa an sakuyang posisyon sa isyu kan planong pagdeklara sakuya bilang persona non grata nin huli sa sarong kultural na saysay (cultural essay) na sakuyang sinurat sa saro pang dyaryo an Vox Bikol. Tutungkosan ko sana si sahot na pigsasabi sa surat na gikan sa munisipyo kan Polangui, na an sakuyang sinurat sarong daing basehan asin iresponsableng klase nin ‘journalism’, nagraratak sa mga kababaihan kan nasabing banwaan. Uni an sakuyang pahayag:

“Bagamat lumabas sa isang newspaper ang nasabing essay, “Ang Mahal na Birhen ng Pagsalat” ay hindi isang news article. Ito'y isang cultural essay na nagbibigay komentaryo sa isang isyu o sa maraming isyu na maaaring humamon sa ating mga kinasanayang pagtingin. Pansinin kung saan nakalagay ang nasabing essay sa dyaryo. Wala ito sa news section. Ibig sabihin hindi ito nagdedeklara ng mga facts bilang mga katotohanan. At katulad ng maraming sanaysay na sinusulat ko, ito'y isang operatikong papel lamang. Hindi ko intention na sirain ang reputasyon ng isang bayan. Dahil alam ko na wala ako sa posisyon ng anumang uri ng deklarasyon o paghusga. Nasa akto lamang ako ng pagbabasa sa mga pahiwatig, sa mga teksto o cultural texts. Kung kaya may kalayaan ang manunulat na gamitin ang anumang maaaring ituring na teksto upang buuin ang istruktura ng kanyang sinasalaysay sa sanaysay. Kabilang sa mga cultural texts ang mga popular na biro, ang mga haka-haka, ang mga sabi-sabi katulad ng aking naging pahayag sa bayang Polangui.

Ang taguring ibinibigay sa Polangui na dumating sa akin bilang ‘sabi-sabi’ at ‘biro’ ay may malawak at malalim na ugat na pinagmumulan mula sa historikal at sosyo-politikal na kalagayan ng nasabing bayan. At dahil alam kung may pinaghuhugutan ito sa kasaysayan ng nasabing bayan kaya ginamit ko sa ang mga archaic words na “bailarina” “serbedoras” at “sauna” na kung titingnan sa ngayon ay iba na rin ang kahulugan sa ating panahon. Sa akin, ang taguring biro sa bayan ng Polangui ay katulad ng taguring mga aswang ang mga taga-Iriga, mayayabang, o nag-uulam ng toothpaste ang isa pang bayan. Kung dati rati’y negatibo ang pagtanggap sa pagiging bayan ng mga aswang ang Iriga, hindi na ito ang kaso ngayon. Lumalabas sa mga pag-aaral na ang paratang ng pagiging mga aswang ay nakaugat sa sinaunang posisyon ng bayan bilang sentro ng sinaunang relihiyon kung kaya kinailangang ng mga fraile na imbetuhin ang ganitong paratang ng pagiging aswang sa mga taong nanahan sa paanan ng Bundok Asog. Ayon sa historyador na si Dr. Danilo Gerona, kinailangang bigyan ng bagong bigtang ang mga dating balyana bilang mga kampon ng dilim, ng gagamban. Kaya mula sa pagiging mga parahilot at paramundag, nagin silang mga harbinger ng kamatayan.

Sa katunayan, maaaring tingnan na ang reputasyon ng bayan ng Polangui ay konektado sa reputasyon ng karatig bayan nito, ang Oas kung saan mga pari naman daw ang prinoproduce. Interesting ang ganitong mga sabi-sabi dahil para sa akin may pinaghahalawan itong isang mahalagang bahagi sa kultura at kasaysayan ng mga nasabing bayan na tumatatak din bilang kolektibong representasyon ng Kabikolan. Sa puntong ito, naalala ko ang isang tula ni Pete Lacaba na nagsasabing ‘nagpaparal ng kapatid na nagpapari ang puta.’ Sa cultural essay, lumalabas na maaaring gamitin ang mga tekstong itong upang higit na bigyan ng clearing ang pinagmumulang context. Kaya, kinakailangan ang mas intensibong pananaliksik at ito ang tinangka kong gawin sa aking sanaysay. Ginamit ko lamang ang “biro at ang mga sabi-sabi tungkol sa Polangui upang higit na ipakita ang etikal na isyu ng pagturing sa kapwa, kabilang na ang mga kababaihan, at kung paano ito kaugnay sa debosyon na nakasentro sa pagsalat, sa paghipo ng Penafrancia. Sa katunayan, ang ‘intangibility’ ng debosyon sa Penafrancia ang pinakatema ng essay at hindi ang bayan ng Polangui. Sa tingin ko ang nangyari pagbasa ng mga tauhan ng meyor o ng meyor mismo ay maituturing na maling pamamaraan ng pagbasa, ang hindi pagkatoto sa kung ano ang form na ginamit ng manunulat, at ang tahasang deklarasyon na iresponsable ang nasabing pagsusulat at ngayon ang kanilang banta.

Sa sulat mula ng meyor ng Polangui sa editor ng Vox, sinipi niya ang bahagi ng essay kung saan lubha silang nasaktan, na demean ang kanilang mga kababaihan. Kaya nag-dedemand ng public apology. Nauunawaan kong binanggit ko ang isang “popular na taguri” tungkol sa kanilang bayan ngunit hindi ito galing sa akin, narinig ko lamang ito sa maraming kaibigan, mga kapwa-manunulat at maging sa ilang mga kakilalang taga-Albay. May mga salaysay na rin dito ang mga naunang iskolar sa Bikol na sa tingin ko ay hindi pa maaaring hindi pa nabasa ng meyor ng Polangui o ng kanyang PIO. At dahil narinig ko rin ang taguring inilahad ko sa sanaysay wala akong dahilan para paniwalaan ang lahat ng narinig ko, dahil “biro-biro lang ang mga ito”. Subalit dahil sa tema ng sanaysay, kinailangan kong banggitin ang nasabing detalye dahil malaking palaisipan sa akin, kung bakit sa kabila ng debosyon sa Mahal na Birhen ng Penafrancia, naroon ang sinasabing "mababang pagturing sa mga kababaihan sa atin" at dito pumapasok ang isyu na maaring mag-ugnay sa kinasanayang biro tungkol sa Polangui at sa ating debosyon sa Penafrancia. Ito ang isa sa pinakamalaking tema ng essay na hindi nila nakita.

Aaminin kong hindi pa tapos ang papel ko tungkol dito, bahagi lamang ito ng isang malawak pang pag-aaral na alam kong magbubukas ng marami pang isyu na maaari nating pag-usapan. Ikinalulugod ko na ang ganitong bagay ay pumukaw sa atensyon ng mismong mga taga-Polangui. Hangad ko na mismong sila rin na mga nasa bayan ng Polangui ang humarap sa di mawaring birong ito. Bagamat madali sana sa akin na humingi ng tawad para sa sinasabi nilang ‘kapabayaan sa aking uri ng pamamahayag’ sa aking palagay hindi ito ang higit na kailangan ng sitwasyong ito. Maaaring sa maraming pagdulog sa sanaysay na sinulat ko, hindi na lamang limitado ang Polangui sa isang ispesipikong bayan, maaaring maging taguri na ito ng mas higit na malawak at kritikal na representasyon ng kalagayan hindi lamang ng isang bayan, kundi ng buong Bayan.”

May sarong osipon na sinabi kaidto an sakuyang apoon na lalaki na giya ko sa pagsurat asin sa pag-atubang kan buhay nin sarong parasurat. Tungkol ini sa sarong tawo na nakadakop nin la’bas na sira sa danaw. Pagpuli, pigparukuskusan kan nakadakop na tawo an saiyang nadakop na sira, na dai niya aram kun ano ta kaidto pa sana siya nakahiling nin siring na sira. Giyapon na siya sa kakakuskus, dai pa siya natatapos. Ngalas niya man pati na gari dai natitigbak an nadakop na sira. Sagkod na mapano an saiyang kamot asin takyag kan mga kinuskus kan sira, sagkod na mapano an pirang balde. Pati si dating ikos na nagtatagama kan saiyang bahog, naghali na sana ta dai na siya matapos-tapos. Kan naubos na niya an gabos niyang kusog, dai pa giraray ubos an kinuskus kan sira. Kaidto may nagpasabong saiya na giraray na ibalik na sana an sira sa danaw, kan su pagbalikan niya, hidaling nag-ulaptik an sira sa tubig asin naglangoy parayo. Makintabon na kurit an nahiling niya sa rabaw kan danaw. Kan si pagpuli niya, turog na giraray an ikos, risang basog. Pigsikadan niya ini sa kaangotan asin kagutoman. Kan hiniling niya an saiyang kinuskus, nahiling niya an gari natutunaw na mga subu an mga kinuskusan gikan sa sira. Garo mga bula nin sabon. Binalikan ko an osipon na ini huli sa inaatubang ko ngonyan na sitwasyon asin nahiling ko, na an sira pwedeng iyo an parasurat, asin pwede man nanggad na may mga siring na tawo na kukuskuson ka nin kuskuson alagad dai makukua minsan nuarin pa man an boot mong sabihon.

Here are the links, for your reading:
http://www.voxbikol.com/bikolnews/4958/ang-mahal-na-birhen-ng-pagsalat

http://www.voxbikol.com/bikolnews/5022/ang-mahal-na-birhen-ng-pagsalat

http://bomboradyo.com/index.php/news/regional-news/bicolano-news/22297-writer-kan-vox-bicol-idedeklarar-persona-non-grata-huli-sa-malisyusong-artikulo

http://www.facebook.com/pages/Help-Defend-Poet-Kristian-Cordero/154331197940295?ref=ts

Kagadanan, Memorya, Potograpiya

2010-09-15T17:19:00.001+08:00

Binaha an sakuyang wall nin mga tagged photos kan Biyernes. Mga kua kan mga dating estudyante asin katuod sa nakaaging Traslacion. Nin huli ta yaon ako sa luwas kan Bikol kan panahon na idto, nagin paagi sakuya an mga retrato tanganing mation an nagin dalagan kan nasabing ritwal nin paglipat kan imahe. Pirang taon man ako yaon sa pagsaksi kan nasabing prusisyon bilang miron. Alagad iba sa ibang Traslacion kan Biyernes, ta an nasabing okasyon nakapadron sa selebrasyon kan ikatolong gatos na taon kan debosyon. May pagtulod na magbalik sa nakaagi, asin hona-honahon an ngapit. Kaya sa diskurso kan mga homiliya kan padi, yaon an parating pangapodan na pangatamanon an debosyon. Dawa gikan sa Dios, pwede ining magadan. Siring na kita gabos magagadan.

Malinaw an mensahe kan kagadanan sa ikatolong gatos na anibersaryo. Pinapagiromdom kan okasyon na dai na kita gabos makakaduman sa susunod na sanggatos na taon. May sinasabi ining magdalan, magdayon, makisumaro na sa okasyon, nin huli mayo na sa satuyang mga buhay ngonyan an makakaabot tanganing maabotan an sunod na ikatolong gatos na taon, o kun baga man minsan an ika-400 na taon kan debosyon. Minsan si ipinangaki kan Biyernes masasakitan na aboton an ika-400 gatos na taon. An Penafrancia ngonyan na taon, orog na pinapagiromdom kita kan kun anong nakatalaan sa buhay: an kagadanan.

Sinabi ni Octavio Paz, an Mehikanong parasurat na an piyesta sarong paglulubong, sarong punerarya na dinadara niyato. Alagad an kagadanan na ini, bakong si kagadanan na kinukudisyon kan pagkatakot sa impyerno. Kundi si kagadanan na nagbabago nin buhay ta nagpupuon nin panibagong kabtang, nin huli ta binubugto kaini an sarong siklo, an sarong buhay pasiring sa mas halangkaw na reyalidad, halangkaw na pagsabot. Siring man kaini an leitmotif kan Penafrancia ngonyan na taon, na ini nagpapagiromdom man satuya kan itinalaan na paabot, an kagadanan na inaatubang niyato sa kada paglipat kan imahen kan Ina pasiring sa sarong padumanan tangani sana man na ibalik sa paagi na kan salog sa paabot na Sabado, asin siring sa sarong ritwal, kaipuhan na agihan niyato ini tanganing padagos kitang ipagbados asin ipangaki sa paagi kan Ina. Sentral an kahulugan na ini sa suanoy na pagsabot kun ano an Traslacion, na ginigibo sa akto nin penitensya, paghagad tawad sa kasalan kan hawak. Sa panahon niyato, yaon pa man an siring na disposisyon nin huli sa pagprograma kan simbahan, alagad an manipestasyon kan debosyon, an kahulugan kan ritwal, nag-ako nin mga panibagong paghiling asin dahilan nin pagdayon.

Siring sa pagpapalamag kan mga tao, sa mga rungaw na toro, sa sarong banwaan sa Espanya, an pagboya ki Ina yaon pa man giraray sa paglaog sa nga-ngaan kan kapasidad kan hawak na makisudo-sudo sa kagadanan, sa trahedya, sa dugo, sa buhay. Yaon an siring na akto nin pakikisumaro orog na ta an tolong gatos na taon, bako man na gurangon nang marahay kun ibabaing mo ini sa ibang daan na pagtubod. Kun pagkakaisipon ngani, an tolong gatos na taon bago an 1710, an masasabing sarong dakulang burabod na nagtaong pwesa o kusog tanganing an siring na debosyon makaabot sa panahon niyato.

Sa panahon niyato, an partisipasyon bako na sana man sa pagboya, pwede naman an pagsir’ip sa lanob kan mga pangyayari, siring kan pag-atubang sa kompyuter. Mediated na kinaban asin dakul na an paagi nin inkarnasyon. Kaya anong mga paagi nin paghiling an pwedeng itao sa kadakul na mga retrato, an mga imahe na kinukulong sa lente kan satuyang mga kamera? Enot sa potograpiya, nahihiling niyato kun pa’no marikas na nagsusulog an panahon siring sa pag-agi kan prusisyon. Kun pano nagagadan an sarong panahon. Makinakan an oras. Kaya kinukuanan niyato nin retrato tanganing may magiromdom, may mabalon kita. Minahabon kita nin sarong okasyon. Sabi ngani ni Susan Sontag, gabos na retrato, post-mortem, sarong pagmansay sa lawog nin gadan.

Labi pa sa mga retratong ini, orog na kaipuhan kan tawo, kan mga Bikolnon, an sarong bokabularyo na may hararom na burabod na dai na lamang nakasentro sa biswal o sa kun ano an tugot na kapotan. Tactility at Visuality ang pokus kan Penafrancia. Ano daw kun maglaog na ini sa lebel kan “musicality”? Kun sain madidiskubre ta an ludok sa mga simbolismo, an sulog kan salog, an kurahaw kan buot, an tanog kan kampanaryo? Kinakaipuhan gayod na mahiling kan mga Bikolnon an saindang kalag sa paagi kan selebrasyon kan Ina: na mas orog kaimportante an dai nakakapotan, an kusog, an enerhiya kan buhay na mga kalag. Ta an debosyon ki Ina, may makusog na pwersa na kaya kaining baguhon an satuyang mga buhay siring sa sarong banal na babasahon, asin kaya kaining balukaton kita sa sistemang nagkakakan satuya sa pagka-oripon bako sana nin hawak, kundi pati nin isip asin buot. Ini an mga hegemonya na kawsa kan mga istruktura kaibahan na an simbahan na sarado pa man giraray sa mas halawig na pagsabot sa relasyon kan Ina sa saiyang mga Bikolnon na aki.

Sa pagdalan kan bilog na ritwal, dai ko maibitaran na hilingon kun pano man nanggad nagbabago an Naga, asin dai nagbabago an Naga. Nagtutukdok kita nin mga gapong kudal, nin mga porta, tanganing itao sa mga daing kalag na ini an gibo nin pagrumdom. Tinutugotan ta an mga gapong ini an maggibo kan dapat kuta niyatong ginigibo, kan mga hawak na ini, na pinupurga, iniitsa niyato sa ritwal kan pagboya. Siring na an mga retrato niyato na kinua sa Traslacion, saro man na paagi tanganing an pagrumdom na ini, gibohon na sana kan mga retratong ini. Sa paghorop-horop kan mga bagay na ini na nag-abot sakuya sa kapiyestahan kan Ina, orog na pinapahiling ngani kaini an mortalidad na yaon sa satuya. Asin ini man baga talaga an ginigibo kan mga ina, na sa oras kan saindang pagpangaki satuya, iniluluwas kita sa kinaban kan mga mortal. Sa katotohanan kan kagadanan na ini na ginigibo niyato sa kapiyestahan kan Ina, kita baga minaarang, minapamabi sa saiya, an Ina niyato: “Santa Maria, Ina nin Dios, kaming mga makasalan, ipamibi mo kami ngonyan sagkod sa samuyang pagkagadan…”

An Ludok Kan Resuene

2010-09-12T16:10:00.002+08:00

Nakaburabod sa saiyang kamot an rosaryo na tinao kan saiyang tinabangan na padi. Tinabangan niyang paadalon sa seminaryo sagkod na ipadara ini sa Roma. Sul-ot niya an kwintas kan opisyal na organisasyon ni Ina. Sarong tinubog na bulawan na may imahen kan Ina. Agid sa anting-anting. Sa sadit na lamesa, yaon an saiyang mga bulung, kakanon na dara kan mga nagbibisita, mga nobena. Pasaro-saro an turo kan swiro, sa saiyang saluyong kamot. Nagdadalagan an bulung palaog sa saiyang hawak na kinupotan nin bukol sa abaga. An swero an oras sa ospital. Sa saiyang hirog, may sarong tubo man na inilaog tanganing iluwas an mga natipon na tubig sa baga. Nagbubuklat an saiyang mata kun naririsang may nag-abot na mga bisita. Nagkukusog an saiyang pagdangog. May mga nadadangog nganing tingog siya kan mga kamidbid na haloy nang gadan. Nariribaraw an mga nagbabantay sa mga sinasabi niya minsan. Nanunugon-tugon.

Kun banggi, binabasahan siya nin mga pamibion. Namamati kan mga nagbabantay saiya an saiyang paghimate sa mga tataramon. Sagkod na mapaturog ini. Pusong malinig, lalanga sako, Kagurangnan. Pauru-utro an pagbasa kan mga salmo. Dangan, may pirang padi an nagsungko asin tinawan siya nin olyo. Mga pading naduman sa saiyang harong tanganing magkakan, maghingalo, makipag-olay saiya, magpatabang na magtao nin mga sobre. Mga padi na iniiba an mga seminarista tanganing mag-karol kada Disyembre. Dai nang mga tataramon na nagluluwas saiya. Mga hinangos na sana. Surunud-sunod na hinangos. Gari may dakulang dugi o an’it sa laog an luhay-luhay na nagkakan saiya. Mamati mo an kulog kan rikas na pagbabago kan hawak. Nagruluwasan na si mga ugat, nagpuruti na si parating pigtitinang buhok. Nagkurupos an kublit. Nagtitis na an bitis.

Sarong aldaw, kaipuhan siyang darahon sa operating room tanganing maoperahan tulos. Daing siisay man sa yaon duman an makadesisyon. Dai siyang agom. Daing aki. Mga pamangkin sanang dai man aram an gigibohon an nagdedesisyon. Yaon an saiyang mga katuod, mga dating kaopisina kan aldaw na idto tanganing maghiling kan saiyang kamugtakan. May mga tinaong kwarta. Naubos na si saiyang tipon-tipon sa mga bangko kaidto. May mga pinasubling dai na masusog. May mga pinautang na dai na nagpahiling. Sa panahon na idto, na dai aram kun ano an gigibohon sa laog kan espasyong ito, kan dakulang pagsakat na luminukob sa sarong tawong padangat alagad, sagkod sana duman. May nagpuon mag-awit kan Resuene Vibrante. Luhay-luhay an tingog. Dangan, nagsurunod naman an iba sa pagsayod kan mga tataramon sa awit. Sa panahon na idto, an pag-awit kan Resuene bakong matrayumpo, daing Ina na ibinabalik sa saiyang pedestal o iniinsesohan, daing Ina na pinagdudumog, pinagpipilahan. Sa panahon na idto igwa sanang mga kahagadan na dai masayod-masayod, igwa sanang pagkapula sa kadakul na pwedeng sabihon, alagad sinayod na sana kan awit, kan maludok na awit na kinakanta man sa mga panahon nin bagyo asin makuring pagsakit. Sa pag-awit kan Resuene, nagigin espisipiko an kahulugan kan mga tataramon asin musika kan himnong ini. Bako ining awit nin kiisay pa man, bako ining awit kan mga Kastila, dawa ngani an musika asin letra nakapadron sa tradisyon Yuropeyo asin an letra yaon sa Kastila, an awit na ini, sarong awit kan rehiyon na ini, sarong awit na Bikol, na an dusok sa satuyang pag-isip asin buot, orog kararom kan Sarung Banggi ni Gregorio Potenciano. Asin siring sa awit na Sarung Banggi, napapara sa katapus-tapusi an mga kagsurat kaini an mga kompositor, nagigin ining sarong awit o rawitdawit kan gabos. Siring na dai man gabos nakakaaram o nakakatanda kan kompositor kan Resuene. Sa mga ospital asin higdaan kun sain kinakanta ini orog na sa panahon kan paghihingagdan, orog na nasasabotan, kun tano an manto kan Ina, sarong tamong sa mga naghehelang, na an awit ki Ina, sarong payukyok na awit para sa saiyang mga mga aki.

Sa Pintuan

2010-09-02T11:39:00.001+08:00

Dakitaramon kan Before the Law ni Franz Kafka

Sa nga’ngaan kan pintuan, igwang nagbabantay. Asin may sarong tawo man gikan sa harayong probinsya an nakikimaherak na siya palaogon nganing mahiling na niya an Batas. Alagad an sabi kan nagbabantay, dai ta siya pwedeng magpalaog sa kun siisay man sa arog kaidtong panahon. Nagsibog an lalaking gikan sa probinsya asin naghapot giraray kun pwede na siyang palaogon aro-atyan. “ Pwede na gayod,” an sabi kan nagbabantay. “Alagad, bako talaga ngonyan. Dai ka pa pwedeng maglaog.”

Nin huli ta bukas-bukas man an pintuan, asin an nagbabantay yaon sana man duman, naggigibo-gibo kun ano-ano, padagos an lalaki sa pigsisirip kan laog kan pintuan. Narisa ini kan nagbabantay na napangirit sa ginigibo kan saiyang dai pa pwedeng padagoson na lalaki. Pigsabihan an lalaki kan nagbabantay: “Kun dai ka talaga makakatios, sige na, porbare nganing maglalaog, minsan kan sakuyang patanid saimo na dai ka pa pwedeng maglaog.” Alagad, pakantandai: “May kapangyarihan ako. Asin saro lang ako sa kadakul na nagbabantay. Igwa pang mga nagbabantay sa kada pintuan asin mas orog sindang makapangyarihan sa sakuya. An ikatolong nagbabantay, makangirhat nang marahay na minsan ako dai ko kakayanon na siya mahiling.” Ini an mga kasakitan na dai honahon kan lalaki gikan sa probinsya, para sa saiya, an Batas kaipuhan na yaon parati kun kakaipuhan nin siisay man, sa anuman na panahon mag-abot an pangangaipuhan na magsungko an tawo sa Batas. Alagad, nagdesisyon siya na mahalat na lang siya sagkod na tawan na siyang permiso kan nagbabantay na kun pigtuturuhokan niyang hiling, risa an plantsado kaining uniporme, dakula an tulak na gari nakahamil nin pakwan, may bigote na gari su nahihiling niya sa mga pelikulang baradilan. Aban-aban, tinawan siyang tukawan kan nagbabantay asin pinatukaw siya sa mga harani kan pintuan. Duman siya nagtukaw puon kan aldaw na idto sagkod pira pang mga taon. Naghingowa siyang makalaog sa pintuan asin panlingawon an nagbabantay, pagalon ini kan saiyang mga pagsudo-sudo na makalaog.

An nagbabantay, parati man na may hapot saiya, naghapot na ini mapapadapit sa binayaan niyang harong, asin iba pang mga bagay-bagay. Makaribong minsan an mga hapot kan nagbabantay siring sa mga propesor sa unibersidad, asin sa kahuri-huri man sana sasabihon kan nagbabantay, na dai pa siya tugot na maglaog sa pintuan. An lalaking gikan sa probinsya na binitbit an saiyang gabos na pagrorogaring asin nagsakripisyo na isangra pa an ibang gamit, makaabot lamang duman, nagpuon nang maglagay duman sa nagbabantay. Mas orog ining makulog ta tinatao na niya si mga pagrorogaring na dai niya ngani sinangra na kukuanon man sana palan kan nagbabantay sa pintuan. An sabi kan nagbabantay kun kinukua na an saiyang lagay: “Inaako ko sana an mga itinatao mo, nganing mapaghona-hona mo na dai kang nalingawan na darahon pasiring digdi.” Kan mga taon na yaon siya duman sa may pintuan, gari na an lalaki an nagbabantay sa nagbabantay sa pintuan ta pigtitimaanan niya ini parati na mapanlingaw asin tanganing dagos na siyang makalaog. Sa buot kan lalaki, ini sana man talaga an dakulang ulang kun tano sagkod kaidto dai pa siya nakakalaog asin nakakadulok sa Batas. Kaya nagpuon na nin magraway nin makusog an lalaki kan saiyang kamalasan puon kan siya aki pa sagkod na abutan na siya nin kagurangan asin an gabos na kulog-buot niya, pig-ngu-ngurubrub na niya na sana.

Nag-abot an panahon na gari na pinag-uulian an lalaki, asin sa kahalayon na niya duman sa pintuan na idto, sa pagbantay sa nagbabantay, namidbidan na kan lalaki magin an mga layog-layog na nagpapaipli sa saiyang kuwelyo, asin nakimaherak siya sa mga insektong ini na tabangan siyang binsiron an nagbabantay kan pintuan na dagos na siyang palaogon. Dai naghaloy, nagpuon nang magrumarom an saiyang paghiling asin dai na niya maaraman kun madiklom sana an kinaban o kun tibaad pigdadaya sana siya kan saiyang mga mata. Alagad sa kadikloman na ini, luhay-luhay na niyang nahihiling an dai masabotan na kaliwanagan na gari minagikan sa laog kan pintuan kun sain yaon an pighahanap niyang Batas.

Ngonyan, aram niya na madali na an saiyang katapusan, halipot na an buhay para sa saiya. Bago siya mautsan, binalikan niya an saiyang buhay bago asin sagkod na makaduman siya sa nga’ngaan kan pintuan asin magpuon na maghingowang makalaog, sa gabos-gabos na nangyari sa saiyang pagkabuhay, may sarong hapot sana an naglaog sa buot niya, sarong hapot na dai niya palan naihapot sa nagbabantay sa pintuan. Kaya pig-alok niya an nagbabantay, pigkayab na niya na sana, nin huli ta dai na siyang kusog na magdulok pa sa nagbabantay, ta gari nananglay na an bilog niyang hawak. Kaipuhan na magduko kan nagbabantay sa saiya nin huli ta an tingog niya gari na pigsasabotahe kan duros. Nahiling niyang dai nagbagong lawog an nagbabantay mantang siya dagos-dagos nang naggurang.

“Ano an gusto mo nang maaraman ngonyan? Hapot kan nagbabantay.

“Dai talaga saimong lusotan… Sinasabing gabos nagmamawot makarani sa Batas, alagad ano ta sa gabos na panahon na naghalat ako digdi, ano ta ako sana an napadigdi asin nakimaherak na palaogon mo?” An hapot kan lalaking gikan sa probinsya.

Sa puntong idto, nasabotan kan nagbabantay na nag-abot na an oras kan kagadanan sa lalaki, kaya bago ini mautsan, nagtaram an nagbabantay tanganing madangog kan lalaki an huri niyang mga tataramon: “ Daing siisay man an tugot na padagoson digdi apwera saimo. Ta an pintuan na ini ginibo sana para saimo, asin ngonyan, dagos ko na ining sasarahon.”

(Saro ini sa paborito kong osipon ni Franz Kafka. Garo ini mga modernong parabula. Pinupunan ko an mga siring na dakitaramon sa orog na ikakatalubo kan satuyang mga tataramon asin siring man tanganing mapararom niyato an satuyang mga paghurop-hurop kan satuyang buhay asin sa kinaban. Si Kafka an saro sa mga modernong parasuratkan ika- 20 siglo, na mahihilingan nin kausongan an mga usipon na nagpapahiling kan mga predikamento kan satuyang pagkabuhay.)

MAY OMBOY SA HARONG

2010-08-20T15:52:00.002+08:00

An pagiging omboy an saro sa dai ko magiromdoman, buot sabihon, mayo ini sa sakuyang agimadmad. Kun igwa man ining pigpapahiling na ini nangyari, ini an pagigin kong yaon ngonyan. Nag-istorya man an sakuyang ina kun pa’no niya ako ipinangaki. Tinutungkusan ko an mga pagsabi niya na ako an pinakasakit niyang rag’us sa kinaban. Apwera kan mga osipon na ini, may sertipiko nin sakuyang pagkapangaki na mapapatotoo, may dokumento kan sakuyang pagkatao asin ta nagdakula ako sa laog kan pamilya, dai napanlingaw an sakuyang mga magurang na magbalon nin mga ebidensya nin sakuyang pagkanitawo kun kaya may retrato an sakong ama sa sakuya. Ako, bilang tolong bulan na omboy. Sa likod kaini, nakasurat an midbid kong surat kan sakuyang ama. Surat ini para sa mga magurang asin tugang kan sakuyang ama na yaon sa Pampanga. Kun pighihiling ko an likod kan retratong ini, aram ko na ini an surat na enot kong pig-arog-arog nganing suraton an sakuyang inakong pangaran, an puon kan apelyidokan sakuyang ina, an bilog na apelyido kan sakuyang ama. Pangaran na nagpapasabot na ako pinanindogan nin duwang tao, an mga magurang ko. Pangaran na ginagamit ko sagkod ngonyan. Pangaran na minatakod sakuya sa dakulang pagburubalyuhan nin buhay sagkod na makaabot ini sakuya. Pangaran na gikan sa harayoon nang henerasyon.

Sunod kan retratong ini, an panduwa kong pinakagurang ko nang retrato, dakula na ako. Nasa Grade 1 na gayod ako asin an retrato kinua na sa sarong studio kaidto sa Iriga. Mayo pa kaidtong kamera sa harong. Kaipuhan na ipadara an retratong ito, kaiba an sakuyang duwa pang tugang, asin an sarong matuang pinsan, sa ina ko na yaon kaidto sa Qatar. Sa likod kaini, surat giraray kan sakuyang ama para sa sakuyang ina. Sinasabi ko an mga ini, ta tibaad gayod, kun igwa man akong kinakapung’awan iyo ini an panahon na dai ko ngani magiromdan alagad aram kong nangyari. Napupung’aw ako sa dai ko bilog na maaraman, na minaabot sana sakuya sa mga saradit asin mga lumaon nang mga bagay-bagay. Tinutupod ko an mga kahagadan, binabal’otan an mga siwang, binibilog an istorya sa paagi kan kun anong mga yaon. Nagkakaraw an mga ini sa laog kan sakuyang isip, nagpapaimbong kan daghan, asin masasabi kong orog akong binubuhay ngonyan na mga panahon, pigbabalukat ko an mga bagay-bagay na ini, bilang pagiromdom.

Asin an orog na minapagiromdom sakuya ngonyan kan mga bagay-bagay na mawot kong aramon asin mation, iyo an panahon kan ako omboy, asin ta ngonyan may omboy sa harong, orog kong nahihiling an panahon na ako man an pig-aaling, orog na kan sakuyang ina. Balaog na dakula na ipahiling sako an bagay na ini. Ngonyan na nahihiling kong nag-aaling si Mama, nahihiling ko, dawa puru-pano si mga panahon na yaon ako sa siring na posisyon. An mga awit ni Mama, na dai sayod, na mayo sa tono, na daing lohika, alagad, pigsisimbag kan omboy nin ngirit, o hakay, o an dagos-dagos na pagturog. Nahihiling ko sa omboy na ini, asin ki Mama, kun pano, an buhay, pinag-aandam niyato sa lambang saro, lagpas sa kun ano an itinalaan, kun ano an sakop kan oras. Ta hilinga, kun pano an sarong omboy, nagdadara, naghihipno sa mga bagay na dai naikulong kan lente kan kamera, o an mga pag-aling na dai na-rekord.

Sa maabot na panahon, hihingowaon ko na ako an mapagiromdom sa omboy na ini, kan mga bagay-bagay na ini, dawa kadakul asin labi-labi na an saiyang mga retratong pigkukurua, mga videos mi sa saiya, na pigpost mi sa mga Facebook accounts, ta dawa pa kita pano-pano na nin paagi nin pagdokumento kan mga bagay na ini, igwa pa man giraray kitang dai masasagom, dai masasapod siring kan pugot na payong naglalataw-lataw asin minaawit kan Si Nanay, si Tatay…

An Parong Kan Kamagong

2010-07-18T10:53:00.000+08:00

Sa sakuyang inaagihan ngonyan digdi sa harong mi sa Iriga, parati kong nahihiling an mga nagkahurulog na kamagong. Dakul na mga bunga na dai ko maibitaran na dai hilingon. Asin harayo pa ako, napaparong ko na sinda. Parong na nagpapagiromdom sakuya nin mga magkapirang pangyayari. Siring kan sarong kakanon sa nobela ni Marcel Proust, an sarong namit, o an sarong parong pwedeng magdara satuya sa sarong kaisipan o panahon o pagkabuhay na iba sa kun ano an buhay na inaatubang niyato ngonyan. Igwa sanang kaipuhan na magkulibat kan kublit asin madadara na kita sa panahon na ini. Siring baga kan mga kamagong na naghuhurulog, nalalapa kan samuyang pagpapasipara.

Nagigiromdoman ko an dahilan kun ta’no ta dai ako nakanuod o natuod na magkakan kamagong. Enot, ta minsan hinona ko ining singkamas, siring na naga-oman ko man kaidto sa sarong piyestahan an pulang sili, si darakula (bell pepper) na sarong pidaso nin hotdog. Marikas si subo ko kan kamagong sa laog kan refrigerator na hona ko singkamas. Kun biglang nag-init si dila ko kan sili na hinona kong hotdog kaya napadalagan ako sa kusina tanganing magtimtim nin asukar asin mag-inum nin tubig, si kamagong na hinona kong singkamas, nakapasuka sakuya. Si ragmok na hinohona, naging malumhok. Nasala si bagsak kan kagat ko. Nag-unu-unu an mga ngipon. Nagraot si boot sa naglaag duman kan kamagong. Dai ko aram kun tano ta dai ko naparong tulos, siguro ta idto si mga panahon na igwang poder an mata sa hawak—the primacy of eye. Biswal na maray an padalagan. Kaya dai man ako nakaon tsisa ta aram na an nagigiromdoman. Kun anong nahihiling iyo sana iyan an pigtubodan, kaya an nagsunod iyo an kapamasolan kan mga paghona, na bako man palan singkamas kundi kamagong, na sinundan ki pagkaraya sa nangyari. Ki panuga na dai na utro makaon kan nasabing prutas.

Siyempre, binasol ko sa pangyayari bako si sadiri ko, kundi si prutas, si mga bunga na ngonyan gari mga bolang nahulog gikan sa langit. Luhay-luhay na nalalapa, nasalak sa daga. Dai man ini magigin mga kahoy ta pig-aagihan nin mga padyak asin awto an dalan na ini. Marurunot an mga tulang kan mga bunga, maitatalbong sa daga na dai na ini mapagkakanigong pang magtambo. Sa pag-agi ko sa dalan na ini, dai ko malikayan an mga hapot na nagpaparigon sakuya, na nagkukulibat kan isip asin boot ko na pinaporma kan padagos kong pagbabad sa pagbasa, paghorop-horop asin pagsurat. Kaya an hapot: Anong klaseng kusog an nagkawsa kan pagbutas sa sanga? Panahon? An sadiring paggusi kan panahon? An dai pagtukdol? Kaya ini sana an a’ngay asin maninigong mangyari sa panahon na ini na an gutom kan tawo o an pangangaipuhan nin sustansya dai na kayang simbagon kan mga bunga kan kamagong? Kan mga bunga sa palibot ta. Ta minsan an mga aki o an mga gurang, nagbago na an pagnamit sa kun ano an masiram o ano an dapat na kakanon. Alagad, anong nangyari sa mga gamgam? O kun tutubodan an sinasabing an kamagong iyo an mansanas kan mga nagtitios, ano na an nangyayari sa mga nagtitios? Tibaad natawan na nin mansanas kan mga pulitiko?

Saro pang minaluwas na dahilan kun ta’no ta dai ako nagkakan kaini, iyo ta masakit an paghubak kaini. Bakong arog kan batag na nagtatambo man sa natad mi, o an mangga, o siring kan ubas na gari sana nagsangal nin hostiya, kaipuhan nin proseso kun muya mong magkakan kan kamagong. Kaipuhan is-ison an mga ibo kaini, ta magatol ini, kaipuhan na hugasan sa may salog o karigosan sa nawasa. May mga pagkakataon na nakiiba ako kaidto sa pag-is-is kan bunga nin huli ta mga barkada kong aki an nag-agda sakuya asin kun may nagigiromdoman man ako sa bunga, iyo idto si mga kaklase ko na nagkakaon kaini. Dai ko na ngani giromdom si pangaran kan iba. Alagad, iyo idto si pagkaon ninda, bunga na dapat kinakaon ko man alagad naenot na si pagkaraya sakuya. Baad ngani an nakakapasiram sa kamagong bago man idtong laman kaini, kundi si proseso tanganing makakan ini.

Kaidto sa seminaryo, may mga seminarista man na nagkakakan kaini ta igwa man duman puon na kun minabunga ngani, gari suso ni Mebuyan. Alagad mas nagigiromdoman ko si seminarista na duman kinastigo ta nadakop na nagkakaon ngani duman nin kamagong minsan oras ki pamibi. Pinaluhod siya kan padi mantang nakakugos sa puon. Kun minaduman ako sa seminaryo, naghuhurulog naman sana si bunga. Natapos na gayod si panahon kan pagkaon kan kamagong. Dai na natukdoan an nagsurunod samuya na an mga bungang ini pwede man kakanon nin tawo. O tibaad kaya ta kadakulun nang bunga asin kulang naman an parakakan. Tibaad nauumoy na kita sa kadakulan kaini kaya dai na ini pig-iintindi. Dai na kita nagugutom para digdi.

May nagiriromdoman pa ako arog kan panahon na dai man ako nagkakaon nin melon ta mas orog na muyahon ako sa pakwan. Ini si panahon na dai pa ini pigkikilo ta idtong duwang prutas iyo an inuuling mga gusi kan tiyoon ko duman sa Pampanga. Mas gusto mi si pakwan ta si pula an orog na makolor kisa sa malungsi, alanganin na orange kan melon. Asin baad ta mas dakula si pakwan, mas dakula sa payo mi kaya idto an pinipili mi. Sarong hapon, naubos mi si mga pakwan ta haros gabos kami nagkakaon sanang pakwan. Inabutan ako kan gutom na bako sanang sa tulak, kundi si gutom kan mayo akong nahihiling na pakwan. Asin huli ta sadit sana an hawak ko kaidto, marikas ako kinakakan kan sakuyang gutom, kaya napiritan akong kakanon an melon. Nagluwas si tagok kaini, si hamis, si malumhok na laman kaini asin dagos-dagos kong naubos si sarong bilog na melon. Puon kaidto, nagkakan na akong melon sagkod ngonyan na an bunga gikan na sa Tsina.

Sa padagos na paghiling ko sa mga nararakdak na kamagong, pinapagiromdom ako kan sakuyang pagkaraya kaini asin kan mga manlain-lain pa na pinunan ko nang isurat digdi. Arog baga kan kahulugan kan gutom, na an gutom dai sana nangyayari sa laog kan hawak, na ini bako sanang pangangaipuhan kan tulak, kundi ini man pwedeng mangyari sa luwas kan lawas. Hunger does not only happen from within; hunger is best experienced from without. An kagutoman sa kamagong bako na sana sa namit o gabat na pwede kaining itao sa tulak o sa sustansya kan bunga, kundi ini nagigin pasugmadan sa kun paano ako pinapagiromdom kan mga sadit na bagay sa sakuyang palibot, buda gamiton ini tanganing hilingon an kinaban, puon sa kun sain ako hali sagkod sa sakuyang mga lakaw. Pinupukaw kan kamagong an ibang klase nin gutom sa pagkabuhay ko. Tibaad ini an gutom sa paggiromdom kan mga bagay sa panahon kan kinaakian. O sa mga bagay na pinapadangat alagad dai maabot, dai mapapangyari, ta wara na ini puon pa sa puon. Ta an gutom sarong kapung’awan, sarong paghidaw. O an kapung’awan, an paghidaw sarong klase nin pagkagutom.

Alagad, sa paggiromdom may paglaom, kaya ‘baad sa masurunod na aldaw, mapurot na sana ako sa mga bunga kan kamagong, tanganing itanom duman sa Gabas, kun sain may dagang pighuhulugan an mga magurang ko, asin itatanom ko ini na may pagsarig na sa ngapit na panahon, sa pagkagurang ko, pupunan ko giraray na hingowaon na magkaon kaini, nin huli ta an gutom, napapagaro man, asin dai na ako mararaya ta dai nang mga pipinsaron, dai nang mga paghona. Asin ‘baad sa puon man na ini, siring sa puon kan kamagong sa seminaryo, kun sain nagigiromdoman kong may pinatiklod na seminarista, masab’it ako nin duyan asin maghingalo sa lindong kaini, mantang pighihiling an kalangitan asin an pasulnop na saldang, na an bilog na palibot, gari ubak kan kamagong, na magayon, luhay-luhay na pig-iis-is kan liwanag asin diklom.

10th Ateneo Writers Workshop

2010-06-25T14:00:00.000+08:00

The Ateneo Institute of Literary Arts and Practices (AILAP) with the support of the National Commission for Culture and the Arts (NCCA) is now accepting applicants for the 10th Ateneo National Writers Workshop (ANWW) to be held from Oct. 24-28, 2010 at the Ateneo de Naga University in Naga City.

This year, six (6) slots will be allocated exclusively for writers writing in any of the Bikol languages. The qualifications are: a) a resident of the Bicol region, b) writes in a Bikol language and c) can translate his/her manuscript into Filipino or English. Each applicant must submit a portfolio in triplicate (3 copies) of any of the following: a suite of five (5) poems OR a collection of three (3) short stories written in any Bikol language with a title page bearing the author's pseudonym and a table of contents. The portfolio must include translations either in Filipino or in English. Entries in the Bikol languages must be addressed and submitted to Kristian S. Cordero, Philosophy Department, Ateneo de Naga University, Naga City 4400.

Another six (6) slots will be allocated for writers writing in Filipino and English. Each applicant must submit a portfolio in triplicate (3 copies) of any of the following: a suite of five (5) poems OR a collection of three (3) short stories written in Filipino or English with a title page bearing the author's pseudonym and a table of contents. Entries in Filipino and English must be addressed and submitted to the Ateneo Institute of Literary Arts and Practices (AILAP) c/o Department of Filipino, School of Humanities , 3rd Flr. Dela Costa Bldg., Ateneo de Manila University, Loyola Heights , Quezon City 1108.

The portfolio must be in Garamond, font size 12 with one (1”) inch margins on all sides. The portfolio must also be accompanied by a CD containing a file of the portfolio saved in MSWord (.doc or .docx) or Rich Text format (.rtf). All submissions must include a sealed envelope containing the author's name, address, contact number, e-mail address and a one-page resume including a literary CV with a 1X1 ID picture.

Food and accommodations will be provided for all accepted applicants. Deadline of submission will be on Aug. 13, 2010. For more information, visit www.ailap.org, or call 426-6001 loc. 5320/5321 or e-mail Christine S. Bellen at csbellen@yahoo.com and Kristian S. Cordero at boronyog@yahoo.com .

Tingog Kan Talapang

2010-06-24T12:03:00.000+08:00

Imbes na mga gamgam na nag-aawit sa mga kakahoyan, nagdakula ako na mga talapang an pananok sa banggi, pagkatapos kan uran sa bilog na aldaw. Mga talapang na nag-uugbon, nagdadakul sa atubangan niyamong kaomahan. Ta nasa bulod-bulod o kuntod an samuyang harong, dai ko man narisang nagsasakat samuya an mga talapang. An mga talapang na sa hona ko kaidto mga sira man na tugot na dakupon. Mga saradit, nagpipilik-pilik na mga itum, siring sa mga kiti-kit, buhay sinda sa tubig. Sinda asin dakul pang mamasa-masa, la’bas, rupit na mga bagay an mga signos kan panahon nin uranon.

Kan panahon, may mga sira pang nakukua sa oma. Nalipwas an mga fishfond asin napapaduman sa samuyang tangod na may bubon. Harani na man an irrigation kun sain nagkakarigos kami karibay an pakol na aaboton kun maaraman o madakop kami kan samuyang tiyaon. Alagad mayong makakadaog, kaipuhan sunudon an apod kan tubig sa pig-aanglasan na hawak. Nakarigos pa man giraray kami siring na pighahalat mi an mga uran sa pagkakahapon. Si makusog na bulos kan uran. Bakong si uran panmayaman na nasa alanganin na tagiti asin makusog. Kundi si uran na buhos. Kadunongan na nakagamot sa sadiring kinaban an pagsabot sa panahon. Masasabing may pagkaaram an tawo sa panahon asin sa klase kan uran na nag-aabot. Aram an klase kan uran, kun may bagyo, asin aram man kun an uran, si uran na makahilangon. May mga panahon na nagsasaldang asin nag-uuran kaya an sabi kan mga gurang, may pigkasal na tawong lipod o tikbalang. Anong boot sabihon kaini sa kaisipan niyato tungkol sa panahon asin sa panan’aw niyato sa mga sinasabing tawong-lipod? Ta’no daw ta sinabing siring?

Sa uran man, nakagamot an mga ariwaga na kun mag-uran kaipuhan na luyap. Kaipuhan na mahiwas an sakop. Buot sabihon, kaipuhan mawarasan gabos kan biyaya. May pagpapasabot sa kun ano an kaisipan nin hustisya, alagad, sa kadaklan na beses, nadangog ko ini na ginagamit na padangog sa mga pulitiko na kaipuhan kun magbakal nin boto kaipuhan matampadan, maabot, mawarasan an gabos. Nadangog ko man ini sa simbahan kun sain naghihinakit an sarong baryo ta dai naabot kan rasyon na ipinaabot kan panahon nin sarong bagyo. Naaraman na sana na may anomalya sa relasyon kan padi asin kan kapitan. An siring na paghiling sa uran, nagpapahiling kun pano sagkod ngonyan an mga pangyayari sa kapalibutan niyato, iyo an ginigibong metapora, mga paagi nin pagtaram tanganing iladawan, ibaing, balubagion an satuyang eksperinsya sa konteksto kan reyalidad. Dakul pang ariwaga, mga paukod, mga suanoy na sarabihon mapapadapit sa uran.

Sa satuyang nagtutuytoy sa duwang panahon nin saldang asin uran, pasil na mag-arang sa mga diyos kun anong panahon an mawot niyato. Kun grabe na an uranon, nahagad na kita nin saldang. Kun grabe na an aldaw na nagigin paradagit an saldang, nahagad na kita nin uran. Sa mga paraoma parating yaon an paghagad nin uran para sa mga tinanom. Alagad kun minsan, nabubusbos an langit asin nauula an gabos na tubig, naluluntot an tinanom. Sa mga parasira, bakong magayon an signos kun mauran ta maalon an dagat. May mga paratukdo, na inatake nin altapresyon nin huli sa sobrang ini. Sa mga pulitiko, mag-init man o magsaldang basta an hagad, dakulaon na calamity fund. May mga nagkakabentahe sa panahon, may minamamalas. May kabig an uranon sa mga parasurat. May mga kinulong an uran ta dai na nakahali. May mga kinulong an uran ta dai na nakaduman. Ano man an paghiling niyato sa panahon, sa hiling ko, an panahon, minalaog satuya parating sa personal na lebel nin pangangaipuhan nin satuyang kondisyon. Magsaldang man ini o mag-uran.

Marahay gayod hilingon an mga talapang sa panahon na ini na dai ta na daa nasasabotan an panahon. Nagbabago na daa an panahon. Na dapat sanang mangyari, ta an panahon kaipuhan talagang magbago. Kita an nagtataong kahulugan sa mga pangyayari sa satuyang kinaban, orog na an panahon na nabubusbus an langit o nagpapasali an saldang. Kita an nagtataong kahulugan sa mga talapang. An mga talapang na minaawit, buhay na buhay kun pagbabanggi, na gari an banggi iyo na an huring banggi sa kinaban nagtatao satuya nin leksyon sa kun ano an panahon, an kahulugan kan buhay na nasa lindong kan langit.

Sa paghinanyog sa mga tingog kan talapang, nadadangog ko na parareho sana man an tingog ninda, tingog ini na gikan pa sa enot na talapang na sagkod ngonyan nadadangog ko man. May rikas na pig-aantisiparan sa saindang tingog sa paabot na panahon baad, sa pag-alang kan oma. Sa pag-abot kan dai mga honahon. Kun si Basho, nadangog an pagtugdon kan gurang na talapang sa suanoy na bubon bilang katoninongan, an mga tingog kan buhay na talapang sa atubangan niyamo nagpupurisaw sako, kapurisawan sana na mapapanultol kan pagsurat dapit sainda asin kan bakong dapit sainda. Kun nadangog ni Basho an kagadanan kan gurang na talapang na nagtugdon sa daan na bubon bilang katoninongan, an mga gadan na talapang na naligis mantang nagbabatluy sa balyong tinampo, wakwak an hawak, asin sa sakuya, ini nagsusuriyaw na mas makusog pa sa nagpapasaling saldang.

KAKAW

2010-06-17T17:17:00.000+08:00

Sa kinaakian ko, an ipinapangalad na prutas sigun sa nasasabi sa Daan na Tipan, sarong mansanas. Prutas na kaidto, sarong beses sana sa sarong taon magpahiling. Kun kamundagan ni Kristo. May kamahalan kaidto an prutas na ini. Daing puon nin mansanas sa natad asin dai nungka magkakaigwa nin huli ta sa malipot sanang lugar ini minatambo. Pinapangalad na maghagad nin mansanas kun bako man Disyembre.
Alagad minsan may ipinagbabawal na kakanon, napapalibutan ako kaidto kan manlain-lain na bunga. Sa mga nakapalibot bastante an kakaw. Mga walong puon an yaon sa palibot. Mayo ni saro sa mga kakaw na ini an natada. Napukan kan bagyo si iba. Asin ta naghiwas si harong sa gurang kinakakan kan mga bagong pinatugdok na boarding house si dating dakulang natad.
Mabunga an mga kakaw kaidto na pigpapasupsupan samuya kada hapon tanganing gibohon na tabrilya. May hamis asin alsom an mga tulang na siring sa santol. Dangan babaladon nin magkapirang aldaw tanganing sanlagon. Enot na ining pigluto kan saldang. Kun minsan may mga panahon na naangotan ako ta sala si ukod ko kun arin na an hinog. Naggiro ako nin kubal na dai pang tagok. Dai ngani tugot na gibohon na tabrilya ta may kaipuhan na panahon na otobon. Siring kaini tinutukdo satuya kan kinaban an mga relo sa satuyang palibot na daing mga kamot asin mga numero arog kan mga puon nin kahoy. Nagtatalaan, nagpapagiridom.
Sa kakaw, an mga tu’lang bakong kasagkodan, kundi lado sana nin panibagong porma, panibagong estado, panibagong kakanon. O pareho sanang kakanon alagad, iba-ibang paagi nin pagkakan, manlain-lain na eksperinsya nin dila. Ta tanganing maging tabrilya kaipuhan na minaagi sa pirang proseso. Pagkatapos baladon, isusunod na an pagsanlag, dangan an paghali nin ubak, pagrumsa, dangan an pagmolino sa sentro an huring pagrunot tanganing magluwas an olyo kaini, an mahika kan kakaw, an kolor-dagang tu’lang na pigtitimpla sa mga hapon o pigsalak sa samporado. An pig-iimos tanganing sa pag-abot kan panahon may inumon.
May init sa daghan an tsokolate, na gikan sa tulang, nagin mga birilog-bilog na tabrilya na nagin dahilan nin pirang pag-ikit sa garapon kan mga gurang. Ta lain an masobrahan. O malain talaga an masobrahan sa anuman na bagay. O ‘baad dakul sana kaming mga magpirinsan na mabaranga-banga kan tabrilya. Kaipuhan na tupudon an gabos.
Asin ‘baad gayod ta gabos ginibong tabrilya kaya mayo nang mga kakaw sa natad. Daing tu’lang na sinalbar tanganing itanom, tanganing sugpunan an buhay kan mga nagugurang na puon. Kaya, an pagsurat na ini, pagpatambo sa giromdom kan mga puon na idto, ta sa mga bangging pig-atubang ko an lipot man minsan an horasa, pigigiromdom ko an nagom kan tsokalateng idto, na an kapital kan gabos na paghimo, yaon sa samuyang mga ngimot asin kamot, yaon sa bilog na hawak na pigpapainit kan mga tu’lang na idto, init na minasagom sagkod sa sadiri kong tu’lang.

2010-03-19T19:27:00.000+08:00

AN AKADEMYA SATUYA

Saro sa pighihiling kong dahilan kan pagigin puso nin Kabikolan kan Naga, iyo ta ini syudad nin mga marahay na eskwelahan. Asin an pagkakaigwa kan mga eskwelahan na ini, dai nagpuon kasuudma, dai man nagpuon kan magkaigwa na kita nin mga pig-oorgulyong mga pulitiko. Dai ini nagpuon sa dekadang ini. Ining pagkakaigwa ta nin mga marahay na eskwelahan. Alagad, an karahayan kan mga eskwelahan na ini bako nin huli ta pinamamayuhan ini nin madudunong na tawo, kundi yaon sa kultura kan komunidad na yaon sa eskwelahan na ini. Sa madaling sabi, yaon an karahayan kan mga taong yaon digdi. Orog nang gayo an mga nag-aadal asin mga nagtutukdo, an mga katuwang sa pagpapadalagan. Sinda an bagsik kan sarong akademya.

Daing perpektong akademya siring na daing perpektong organisasyon o sistema arog kan gobyerno. May mga kapabayaan asin pagkukulang an mga tawo digdi sa akademya. Orog na kun dai ining ginigibo sa tahaw kan marigsok na pagpaluyap nin kapatalan, nin kahugakan sa pag-isip, asin an kawaran determinasyon tanganing an mga tungaw satuya, mapukawan. Kaipuhan na parating magkaigwang isog an mga tawo sa akademya, isog na pigtatais kan dunong asin pusog na boot. Kaya bakong rason na an nagpapamidbid na perpektong gobyerno o an marahay na gobyerno, dai tuyawon, dai na pag-atid-atidon kan akademya. Ta an kultura kan akademya, iyo an kultura nin pagpurga, nin paglinig sa mga sapot kan isip. Bakong kultura kan akademya an sige sanang pagayon kan kublit o kaya papogi. Bakong kultura kan akademya an tumubod sa sarong istasyon nin radyo asin digdi ta ipahayag an gabos na hinanakit, kulog-buot, basol asin tuyaw, orog na kun an kaolay mo parating yaon sa estado kan pagkamuraw-muraw. Bakong kultura kan akademya na alingon an mga nasa poder. Riniriparo kan akademya magin an sadiri kaini ta pwedeng istaran an akademya, siring an munisipyo, an kapitolyo asin an palasyo, nin mga tungaw, nin daing ibang bagay sa payo, kundi kulisap.

An satuyang kasaysayan mapatotoo kan sinasabi kong ini na an pagiging puso kan Kabikolan kan Naga, nakadepende man sa mga eskwelahan na yaon digdi. Yaon an magkagubay na seminaryo asin kolehiyo. Naenot an seminaryo alagad sa panahon kan obispong si Francisco Gainza kan huring dekada kan 19 siglo, pinapusog giraray an sistema nin pagtukdo sa seminaryo kan mga Padres Paules asin an kolehiyo man itinao sa mga Hijas de Caridad tanganing simbagan an pangangaipuhan kan panahon na idto na minapadagos sa ngonyan. Sa laog nin maduwang gatos asin duwang polong taon na, an mga institusyon na ini nagserbing mga enot na sityo tanganing makapag-adal an satuyang mga kaakian. An seminaryo, sa sarong panahon binuksan bako sana sa mga mapapadion, kundi minsan sa mga seglar. Nag-adal digdi an mga bayaning sinda Jose Maria Panganiban, Tomas asin Ludovico Arejola asin kadakul pa. An kolehiyo man na ngonyan unibersidad na, iyo an enot na normal school na binuksan para sa mga babaye, sa panahon na pighihiling an babaye na mayong kakayahan na mag-adal asin dapat sa harong sana o kun dai man sa simbahan, nagubing, nadulot burak sa sa mga imahen. Siring kaiyan nanggad an kapangyarihan kan edukasyon, tinatawan an gabos nin pantay na oportunidad, nin okasyon, nin tsansa tanganing riparohon an buhay, pakarhayon an mga kakusogan asin magamit ini sa karahayan kan kagabsan, babayi ka man o lalaki. An Naga, puon kaidto sagkod ngonyan, iyo an saro sa nagin pandayan kan dakul na tawo, kun sain an satuyang mga isip, pigtais sa luwas asin laog kan akademya.

Dai ko sinasabing daing marahay na eskwelahan sa ibang rona. Ginagamit ko sana ngonyan an Naga, bilang kaso, tanganing orog na ipahiling na sa lambang rona kaipuhan nin mga akademya na may diretso asin katalingkasan na mabuhay sa pagtukdo, sa pagtaong ranga asin hustisya, sa pagpatotoo asin sa pag-orgulyo sa kultura asin pagpararom kan agimadmad kan banwaan bilang mga kaayon kan katauhan sa kinaban. Ini an dakulang katungdan kan akademya.

Bakong mga akademyang kapot kan mga pulitiko, kapot kan mga nasa poder o kan mga negosyante na ginibo nang pabrika an siring na mga institusyon.

Sa Naga, manlain-lain na an eskwelahan asin padagos an a’ngat sa mga institusyon na ini orog na ngonyan na naglalaog an syudad sa sarong panahon na minarikas na an gabos susog sa panukol kan komersyo. Yaon na an mga barakalon, malaad na an mga tinampo, yaon na an progreso sa satuya, sigun sa mga surbey asin pag-adal na pigkomisyon kan mga nasa poder. Kun siring, ano na an gigibohon kan akademya, kun naabot ta na an mauswag na syudad? Ano na an gigibohon kan mga nasa akademya, kun maogma na an buhay kan mga taga-Naga asin ini nin huli ta pinamamayuhan kita na mga orog karahay na mga lider? Ano na an masunod sa satuyang pagiging maogmang lugar kun maogma na kitang igwang SM? Igwa kan mga kakanan sa Magsaysay? Kun marahay na an buhay sa Naga asin ngapit mangyayari na ining arogon kan ibang banwaan sa Bikol, ano na an gigibohon kan institusyon siring kan kolehiyo (USI), kan Ateneo, kan seminaryo, kan UNC asin kan mga pampublikong eskwelahan? Magparada sa military? Magpa-political forum kun sain mabayle, makanta an satuyang mga pulitiko? Magpaquiz bee? Magpa Miss Intrams o magpabasketball? O padagos ta pang pakusogon an satuyang mga kursong nagtatao nin mga obrero sa call centers kan probinsya, kan mga tatawan trabaho sa abroad kan gobyerno? Alaagd tandaan ta na mantang nagsasaysay an mga Griyegong pilosopo yaon man an Akropolis, an kapanoan kan sibilisasyon Griyego alagad dai man ini nagpauntok sa mga paratukdo na magin kritikal sa sistema kan saindnag panahon. Iba man nanggad an sukulan sa akademya. Iba an saiyang misyon asin bisyon sa kun pano ginigibo kan ibang ahensya kan banwaan an saiyang ginigibo para sa banwaan. Palibhasa, kita an natumoy sainda apisar kita an mga nagbabayad ki buwis, kita an banwaan na pigpapatal kan mga nakirilyab na propaganda. An akademya may katungdan na purisawon an isip kan kagabsan, na magin kritikal orog na sa panahon na an isip kinukundisyon tanganing maghanap sana nin kakanon asin bako nin buhay. Na magdangog sana kan radyo asin sabihon na ini an katotoohan asin an gabos putikon. Ano an mangyayari sa Puso kan Kabikolan, kun an saiyang isip na nagpaparigmat sa kalag, pigpapatal na sana kan mga diskurso sa radyo, kan mga komentarista na risang pabor sa sarong pulitiko o sa sarong sistema nin kapangyarihan? Sinasabi ta na an Naga, an puso kan rehiyon— panahon na tanganing maghanap kita kan isip kan rehiyon, himuon an sarong espasyo kun sain mataragbuan an mga isip asin dai ini mapangyayari sagkod na kapot kan pirang tawo an poder na nagsusugong kan mga diskurso, na nagtutubod kan kita-kita-na- sana-kuta- an nakaaram, kan nagsasabi na an tawo an mahusga alagad dai tinatawan an mga tawo kan angay na mga panukol, kan sistema nin pagrason. Diskurso an pigbubuhay kan akademya mantang nabubuhay an iba sa popular na opinyon.

Dai sana nakakulong an akademya sa sarong kinudalan na lugar na may mga edipisyo. Gibohon ta na an gabos na espasyo, pati an birtwal, magin lugar para sa pagparigon kan isip, pagpakusog nin boot, tanganing masapod ta na an mga payo asin puso ta na haloy ng naglalataw sa salog kan nagbubulos na laway kan satuyang mga pulitiko asin mga tampalasan sa radyo na sa tore may nakatugdon na barukikik.

2010-01-21T09:44:00.004+08:00

IKA

May nagbabasa daw kan Bikol? Ini an sarong hapot na nakua ko kan nagkaaging semana sa sakuyang inbox sa Facebook. Nin huli ta aram kung minsan sa likod kan satuyang mga hapot, yaon an pirang pagduwa-duwa asin kasimbagan na nilalaoman na sa hinahapot, sinimbag ko siyang iyo, may nagbabasa. Arog kaini ngonyan, ika, na dai ko midbid alagad yaon pa sa pagsunod kan mga letra asin tataramon, na garo pigsasapugay mo an pahinang ini, na garo baga manok kang nagsusunod sa pasaro-sarong tipasing pighuhulog kan maboot na kamot.

Ika, sakuyang mambabasa/parabasa/taga-basa an paglaom ko. Ika na dai ko midbid an nagpapakusog kan bubuton ko na padagos magsurat sa Bikol asin kaibahan kan pagsurat na ini, iyo an pagbasa man kan mga aram kong orog na makakapatalubo sa sakuya bilang tawo, bilang Bikolnon. Sinasabi na an pagsurat daa sarong paghiling sa puturo, sa kainaudmaan, sa kinaagahan. Ta kun daing propetang pinag-aako sa saiyang sadiring lugar, pwede man sabihon na mayong parasurat na pinagmamakulgan kan saiyang panahon. Iyo, igwa kitang mga parasurat na piglalag sa pedestal alagad pira sa satuya an padagos na pigbabasa, padagos na pigsasaguban an saindang mga sinurat tanganing magtao nin panibagong paghiling, panibagong paagi o artikulasyon kan kinaban sa paagi kan saiyang sinurat. An bubon kan kadunongan sa kadaklan na beses, sa kaso niyato, nagigin gapo na sana.

Minsan ngani bakong malinaw na may panuga na may mabasa. Ta kun an pagsurat parating may garantiya nin parabasa, dai harayong isipon na sa ngapit, an parasurat iyo na an kundisyonon kan saiyang parabasa asin malingawan niyana an saiyang adyenda, an saiyang poesiya, an kaenot-enoteng bagsik na nagtutulod saiya na magsurat. Kaipuhan kan parasurat sa hiling ko asin ini an direktiba ko sa sakuyang sadiri, na magpuka para sa banwaan, na magin kritikal parati asin sa kahuri-hurihi, dai man pigpangalad, na dai na magngirit, dai na magtagay o dai na magkarigos. Kaipuhan kan parasurat na orog na mabuhay sa panahon na ini, na naghhingagdan an parabasa, bako sana ta gutom, kundi ta puskit an liwanag kan isip. Na minsan an paglaog sa eskwelahan bako nang garantiya na may inadalan, na may pagbabad sa diskurso kan kinaban, na may pagmakulog sa kapwa na nakagamot bako sa mga moral na koda na nag-aabiso na sana na ini an gibohon, ini an dai, kundi sa mga etikal na prinsipyong padagos na naghahapot kun ano an orog karahay para sa tawo.

Mahiwas an sinasabi kong ini asin dai parating may-uyon o bastante an espasyo ko sa dyaryong ini, alagad, pinagpakanigo man kan panahon, na arog kaini, na nagsusurat pa man nanggad ako sa Bikol asin padagos na masurat nin huli ta yaon ka diyan. Baka ngani minsan mautsan na ako, may saro o duwang tao na makakabutbut kaini asin babasahon niya ini sa enot na pangyayari. Kinukugos ko an tawong iyon .

Sa sakuya, a’ngay na magsurat dawa saen na tataramon alagad, kinukundisyon ako kan sakuyang kinamugtakan na magsurat sa pirang tataramon na padagos kong inaaram, padagos kong pinapadangat. Ini an Bikol na tataramon. Bikol na may mayaman na ginikanan asin may padudumanan. Bikol na nag-aako nin manlain-lain na impluwensya asin a’ngat. Bikol na bako sanang nakadepende sa kinababaan, kundi Bikol na naghahanap kan saiyang mga kaakian sain man sinda sa kinaban. Ta buot kong magsurat asin mag-awit sa tataramon na pigpapahinog kan panahon, sa Iriga man ini, Naga, Legazpi, Bagamanoc, Santa Elena o sa Animasola sa Balatan. Ini an Bikol na minapuga kan natok kan eksperensya kan parasurat asin kan saiyang banwa, kan saiyang nasyon, kan saiyang kinaban. Ini an Bikol na nakakasabot sa iba pang Bikol. Ini an Bikol na nakakasabot, nagtataram sa Filipino, Ingles, sa Aleman, sa Pranses, sa Kastila, sa Sebwano, Tsino, sa Tausug, sa Arabo, sa Griyego asin Latin, sa tataramon kan mga bakla asin tibo. Ini an Bikol na masalak sa iba asin masalak kan iba. Ini an Bikol na an mga kulog-boot, ginigibong kakusugan nin boot tanganing maipadagos an paghanap kan lugar para sa tawo. Ini an Bikol na nagtataram sa manlain-lain na puntu, may gupo, may ratatatatat, may nom, may kiwot sa “R”, may nahaya nin Ay! may katoninongan asin hukragong kan bulkan.

Ini an Bikol na nagtutubod sa kasuripotan kan diyos bilang hustisya kan bilog na nilalang. Ini an Bikol na naomaw sa birhen, sa Ina, sa kapalibutan. Ini an Bikol na nagraraway sa rigsok kan kapasloan, sa kadena kan istoryang pigpapaitok-itok sana kan mga pakal na pulitiko asin negosyante. Ini an Bikol na sasaboton an mga nasa madiklom niyang aki— an mga aswang, an mga bakunawa, an mga angogolood, bako tanganing ipatakot sa mga apoon, kundi tanganing masabotan an saindang mga agi-agi bilang tawo sa kinaban. Ini an Bikol na nag-oomaw, namimibi arog kan aliwuswos o kan bulos kan mga busay sa Isarog tanganing an bagyo mag-abot na mahuyong bisita. Ini an Bikol na may lipot, may himbong, may puso. Ini an Bikol— an mga tawo asin an mga tataramon, an mga parasurat asin ikang parabasa, na sa kadakulaan kan kinaban, saro sana man, o napagsasaro sa saro asin alanganin asin nagbabalos-balos na mga panahon.

Para ki J. Pilapil Jacobo

PUSUANON

2010-01-08T15:04:00.002+08:00

January 25, 3pm. Book Launching. Richie Fernando Hall, ADNU. Published Ateneo de Naga University Press.
Please do come.

PAMITUON

2009-12-23T12:35:00.001+08:00

Haloy nang nagtitingkalag an tawo sa kalangitan. Nangangalagkalag. May pagtubod na digdi mina-erok an mga diyos asin an mga kalag na saiyang pinili. Sa langit mahihiling niyato an mga bitoon na dai ta mabibilang buda dai ta madudumanan. Harayoon alagad garo haranihon, diyan alagad yaon duman. ‘Baad haloy na ining gadan o ‘baad ini na an mga gadan, nagigin mga bitoon, naghihiling sa satuya, nataong giya sa mga parasira sa saindang pagpuli o kun an dagat, magindarang piglalagalag an saindang mga kinatudan na ruta, an mga tinuom na mga alon.

Pamituon an apod sa astrolohiya kan satuyang mga apoon. An mga bitoon, mga muhon na pighihiling tanganing masabotan an buhay sa kinaban, an nagbabagong panahon. An mga bitoon may pormasyon na kaidto pigtuom mi, mga konstelasyon na garo baga an mito asin siyensya, saro sana. Dai pang gayong pagbanga kun ano an totoo o an posibilidad. Sagkod na mag-abot an estado nin pag-adal na kaipuhan na maabot an lohika kan rason, kan pag-isip. Dai na angay na isipon na an siyensya kagubay kan mga mito. Kaipuhan na tandaan na an saro, saro, an duwa, duwa, asin dai na tugot an mahika nin pag-isip. Niribayan an mahika kan poderosong matematika. Arog man gayod kaini nagadan an pamituon kan satuyang mga apoon, kan nag-abot na an mga parasakop dara an bago nindang kinaban. Iyo, sinakop ninda an satuyang mga kadagaan alagad dinara man ninda an saindang kinaban sa satuya. Ini an mas hararom na klase nin pagsakop. Dai sana sinda (an mga parasakop) naghahanap nin iba pang kadagaan sa kinaban. Kundi dinadara man ninda an saindang mga kinaban sa bagong sinasakop. An mga bitoon na dating binabasa, natipon na sa korona kan birhen, doseng bitoon, doseng tribo kan Israel, sarong atado nin mga disipulos.

Alagad nakaabot pa man giraray an pagtubod sa mga bitoon nakaabot pa ini sa panahon kan sakuyang pagkainaki. May kawat kaidto, o pigtutubodan na pagdebosyon sa mga bitoon. Siyam na banggi nin pagbados nin pangiturogan. Siyam na banggi nin pagbilang nin siyam na bitoon asin sa ikasiyam na banggi mapapangiturogan mo an saimong magigin ilusyon. Nobena. An pamituon nasalakan nin Kristiyanong pagpapakahulugan. An pagbados nagin balaog na nin diyos. Ay! An turos kan satuyang imahinasyon lagbas sagkod langit. An turos kan imahinasyon kan tawo, gamgam o anghel o aswang na minalayog sa kahiwasan kaibahan an mga shooting stars, mga batong pigtapok sa bubon kan kalangitan asin naghahalat kan mga paladan na masabi kan saindang mga kahagadan.

An sining asin kultura kan gabos na panahon dai mawawaran nin mga bitoon. Pinapahiro kita kan mga bitoon na naghilig gikan sa kalangitan. An mga personahe sa pulitika asin pelikula may ilusyon na sinda mga bitoon. Na an kongreso asin telon sarong entablado nin pagpapasali. Dai kita sinusuhayan kan mga bitoon sagkod ngonyan na dai ta naman sinda gayong nahihiling nin huli sa mga ati na tinapok niyato sa kalangitan.

An mga bitoon an padagos na pigrorokyaw niyatong pinakahalangkaw na ambisyon na pwedeng aboton. Sinusukol niyato an rayo kan gabos sa liwanag kan mga bitoon, sa hangos kan mga bitoon asin papatunayan ini kan siyensya. An mga bitoon na ini na pigtutubodan na mga aki kan saldang asin bulan, an pulseras na napatod, siring sa sarong mito. An mga bungang dai matutukdol!

An mga bitoon na ini na kun minahiro igwang rimalasong nangyayari sa kinaban. Kun nagagadan an mga bitoon, may paghirong nangyayari sa kinaban, gurano man ini karayo asin dai na ngani kayang manitoon kan satuyang mga laman. An mga tataramon na disaster asin an influenza konektado sa pagtubod sa mga bitoon. An paghiro kan mga astral bodies minaimpluwensya sa satuya. Asin ini man an kahulugan kun tano sa aldaw kan Kapaskuhan, may sarong bitoon (tala, kometa talaga an nahiling kan mga mago asin pastores) kitang inalaag sa satuyang mga krimas tree, kun tano ta igwa kitang mga pigpapapalaad na bombilya na manlain-lain an kolor, kun tano ta igwa kitang mga parol, asin siring sa mga parasira asin sa mga mago, sa mga pastor asin mga hade, an mga bitoon, simbolo pa man giraray kan paghanap nin direksyon, kitang mga saditon na elemento sa nagdadakulang uniberso, asin nin huli ta an pagtingkalag sa sainda, sarong pagsabot kan satuyang natura, na kita gabos naghahanap kan sabasaban sa madiklom asin halabaon na banggi nin tiglipot, bago matapos an bulan na Disyembre. Sa sarong rawitdawit ni Eduardo Calasanz, sinabi niya na marigsok an mga bitoon sa mga sawi sa pagkamoot, daing pakiaram sa satuyang kamundoan, kakulugan boot, alagad, mamoot asin mamoot pa man giraray tanganing may gibohon an mga bitoon. Maogmang Kapaskuhan!

MAYON

2009-12-16T13:12:00.004+08:00

An kagayonan kan Mayon yaon sa saiyang makangirhat na pagkayaon. Dai na kita susuhayan kan saiyang lindong na pano nin gayon asin ngirhat. An katoninongan asin karibarawan na saiyang dinadara iyo an minapaitok sa satuyang kinaban, orog na idtong nabubuhay sa saiyang dapan, sa saiyang palibot. An mga pagtuga kan bulkan, bako nang bago sa satuya. An historya kan Kabikolan bakong kumpleto kun dai an saiyang mga pagtuga. Pagtuga na iyo man an tataramon niyato sa katotoohan. Ta satuya, kaipuhan na ituga an katotoohan, dai ini sinasaray, ta kun ini sana sa sasarayon sa laog kan bulkan, maluwas na maluwas ini giraray sa mas makatakot asin makagirabong rimalaso. Mas dakul an makukulugan ta arog kaiyan an katotoohan, makulog, alagad sa kadaklan na beses nakakatao nin omay, arog kan abo na sa paglihis kan panahon, napapakinabangan man kan daga, kan mga tawo. An gapo na nagraot kan satuyang mga harong, iyo man an gapo na gagamiton sa pagtugdok kaini. Arog kaiyan an buhay kan tawo. Arog kaini mabuhay sa alanganin na kinaban.

Sa kada pagbisita sa Albay o sa kada pag-abot ko sa Bikol, an tuktok kan Mayon an sarong pamilyar na eksena na hinahanap. Minsan sa sakuyang pagrayo o pagduman baga ngaya sa Masbate, an saiyang tuktok an hinahanap kan sakuyang mga mata. An bulkan kan Bikol, na orog na minasugpon sa imahe kan satuyang pagiging mahiligon sa lada asin an sekswal na pagpapakahulugan sa oragon. An katakod kan mga bagyo niyato, an bulkan na ini, kaibahan an Bulusan, Isarog, Asog, asin iba pang mga bukid na ginibong pailihan kan mga nagtukad.

Kan aki pa ako, sinasabi na an mga kutohon dinadara sa tuktok kan Mayon, diyan sinusulo. Patakot kan mga gurang kaidto tanganing dai magparabalad asin magparabarag-barag. Nag-uugbon an kuto sa irarom kan saldang. Madakul ining lalo sa laog kan bulkan ta sa bulkan mismo sinda mina-erok, duman an saindang altar kun sain idinudusay an mga aking saindang kinua. Kaya ngirhat an enot na nag-abot sakuya bago pa man mahiling ko an kagabsan kan bulkan o bago pa man ako darahon kan sakuyang apoon na babayi tanganing magpamibi sa Joroan, sa Tiwi, asin mahiling kun pano an gabos na inaagihan kan bus, garo nag-iitok sa bulkan. Abaang gayon ta sa pagbiyahe mo sa Albay, sa gabos na direksyon, mahihiling mo an Mayon, an toninong na bulkan na pigsasapugay kan mga panganoron, na sigun sa pigtukdo sa samuya sa eskwelahan, an saiyang mamomoton na esposo, si Ulap, an estrangherong nagadan sa ralaban ninda ni Pagtuga. Arog kaini luhay-luhay na nahaman an Mayon sa sakuyang imahinasyon na orog pang papagyamanon kan mga rawitdawit asin osipon kun sain mahihiling an bulkan na ini.

Kun kaya sa sarong tula ni Merlinda Bobis, binuhay niya giraray an daragang nagadan, an pig-agawan kan duwang lalaki. Ki Bobis, mabubuhay giraray an bulkan asin dai na na siya magigin bulkan, dai na siya magagadan. Sa mga linyang ini, mahihiling kun pano binubuhay an mga mito asin tinatawan nin panibagong paghiling o pagpapahiling tanganing maipahiling an muyang ipasabot kan rawitdawit asin malinaw an pangapodan ni Bobis na gamiton an mito kan Mayon, an simbolismo kan bulkan tanganing saboton an kamugtakan niyato sa kinaban. Basahon asin hilingon an pagkabuhay sigun sa kun pano niyato nahihiling an mga buhay na ini sa atubangan kan toninong o nagkakarabang Mayon.
Merlinda Bobis

Apwera ki Bobis, may mga rawitdawit man na sinurat an mga taga-Albay na si Rafael Banzuela asin Jun Belgica, sinda Marne Kilates, Gode Calleja asin Jimple Borlagdan. Igwang nagluwas sa Burak, na magkapirang concrete poetry na nasa porma kan Mayon na sinurat ni Rose Alibin. Si Adrian Remodo sa saro niyang rawitdawit na may titulong Mayon na maluwas sa koleksyon an Ini An Sakuyang Hawak, ibinaing an Mayon sa sarong kataed sa pagturog na naghuhukragong, asin andam na sa senswal na pagsabog nin lada asin guta. Kinarawan ni Remodo an imahe kan Mayon sa saiyang rawitdawit sa tonong duraton.

An mga osipon man ni Abdon Balde Jr., sa premyado niyang kolekesyon Mayong, na may takop nin Mayon na nagtutuga na dinesenyo ni Dan Pinto, mababasa an mga kusong na osipon na dai ka papanultolon nin huli sa mahirong imahinasyon nin Balde, kun sain tinawan niya man nin panibagong pagsasabuhay an mga mitikal na karakter, kun pano an buhay kan tawo gari nag-iitok sana man sa sarong kapaladan, gurano man karayo an panahon kun sain asin nuarin kita nabuhay. Ta tama gayod na isipon, na mantang kita nakalunad sa sarong sakayan o nagmumukoy-mukoy sa natad, anong bulkan man nanggad ining yaon sa satuya, na padagos pa man na yaon diyan, na sa kahaloyan nang panahon, yaon sana ini digdi, daing pagmidbid kun siisay an mga tawong namundag, nag-aragi, nagadan sa saiyang dapan. Ta arog ini kaini, daing pakimano, mantang kitang mga tawo nagsusurat nin rawitdawit buda osipon, natagay-tagay sa palibot asin natigsik, naarado asin nasira, nalaog sa opisina, napadagos sa buhay, sa lindong kan buhay na bulkan kan gabos na panahon. Anong mata an andam sa pagsaksi kan gayon asin ngirhat na ini na an apod Mayon?

AN BUWITRE- Franz Kafka

2009-12-03T21:58:00.002+08:00

Artwork by Craig Houghton

An osipon na ini tinawan ko ni dakitaramon gikan sa Ingles kaining bersyon na makukua sa The Complete Stories of Franz Kafka Edited by Nahum N. Glatzer asin pinublikar kan Vintage Publications kan 1999. An Ingles na bersyon tinawan nin buhay gikan sa orihinal na Aleman ninda Tania buda James Stern.

May sarong buwitre na nagpuon ng kakanon an sakuyang mga bitis. Naraot na kan matatarom kaining tuka an sakuyang sul’ot na sapatos asin medyas na pigkuday-kuday na kaini. Ngonyan an bitis ko naman an pigtitira kaini. Uru-utro kaining pigkakan an laman sa sakuyang bitis, daing kapagalan na naglalayog paitok sa sakuya dangan pagtugpa, mapuon na naman sa saiyang pag-atake. Kan may sarong lalaki an nag-agi asin nahiling ako. Pigriparo niya an kamugtakan ko, dangan aban-aban naghapot na kun tano ta nagpapasakit ako sa buwitre. “Dai ko kayang lumaban,” an sabi ko. “Kan nag-abot ini asin nagpuon na ako atakihon, pigtunlag ko ini, pigtil’ok pa ngani, alagad an makukusog an mga hayop na ini. Asin kan mapuon na kuta kaining kakanon an sakuyang pandok, naisip ko na itangro na ngona an sakuyang bitis. Kaya uyan, garo na man nanggad mauubos na.

“Kalokohan na pigtutugotan mo an sadiri mong magsakit sa arog kaining luhay-luhay na pagtios!” sambit kan lalaki. “Saro sanang tama kaiyan nin badil asin matitigbak na iyang mga hayop na iyan.” “Talaga?” Hapot ko. “Asin gigibohon mo an pagbadil?” “Ikakaogma ko an pagtabang,” sabi kan lalaki. “Alagad kaipuhan ko munang magduman sa harong asin kuahon an badil. Makakahalat ka pa daw minsan kabangang oras?” Tibaad, an sabi ko mantang pigpipirit kong tumindog minsan labi-labi na an kulog. Dangan may pagtugot kong tinaram: “Gibohon mo man giraray tabi an pagtabang.” “Maray. Dai na akong magparahaloy, mabalik ako tulos sa madaling panahon,” paaram kan lalaki.

Sa pag-orolay mi palan na ini, toninong kaming pigdangog kan buwitre. Pighihiling na palan kami kaning duwa nin matarom. Asin ngonyan naglaog sa loba ko, na nasabotan kaming duwang tao sa samuyang orolay kan paslong hayop; kaya naglayog ini paitaas, buminuwelo dangan buminwelta na arog kan garod na initsa asin tinuka kaini an sakuyang nguso, asin duman siya nagpuon na kakanon an sakuyang pandok. Alagad igwang kaginhawan akong namati, kan garo nagpuon nang malamos an buwitre sa nagbubulos kong dugo na nagdadalihig sa gabos na kairuruman, nilalantupan an gabos na pampang.

2009-11-21T21:42:00.001+08:00

MGA ITIK

Diri man maraut na kidikon a sadiri.
Arog ka mga itik na pigbabari-bari
pigbibirik-birik a liog tanganing maabot
a gatol ka kanyang awak.
Silngan kun pauno pig-uunat-unat
a mga pakpak na kaamu sa pinagsusukol a langit.
Ta kun kaya mong gakson sa sadiri mantang
solong nagbabatang sa lumang kutson,
unu ta diri gibowon, kun makakapamuya kanimu.
Kun minsan, nakatindog a mga itik na usad
sana gamit na tiil na kaamu sa pinababayad
ka kinabanna dawa man unu pa kaabtan,
agku mga bagay na kaipuhan sana na balansehon
panindiyan mantang nag-uulat ka pagsulnod
ka alduw: ta buko man ngamin na pauli
kaipuhan maglayog parati—agko pa man susungkat
titipon ka ngamin, mamumurot ka mga naulog na itlog
kaabay ka mga di naubos na kuhol.

Kaiba an tulang ini sa koleksyon nin mga rawitdawit na iluluwas ko ngonyan an Pebrero, 2010.

ANI 35

2009-11-12T00:22:00.000+08:00

CCP launches 35th issue of Ani publication

11 November 2009, Pasay City – The Cultural Center of the Philippines (CCP) Literary Arts Division will launch Ani 35, The Pinoy as Asian issue, on November 26, 2009, 6:00 p.m., at the CCP Ramp with some of the featured authors reading from their works.

“Ani 35 is devoted to writings by Filipinos on their interaction with other Asian peoples and cultures. This may be interpreted as a response to the call of Dr. Bienvenido Lumbera, National Artist, on the need to reconnect with Southeast Asian literary tradition if we are to survive in this age of globalization,” Herminio S. Beltran, Jr., Literary Arts Division chief and editor of the publication, wrote in the Introduction. “We hope this will inspire the birthing of mechanisms and eventually practices in the Philippine literary/publishing world that will start off a more dynamic interaction among Filipino writers and their counterparts in the Asian continent,” Beltran continued.

Ani 35 features 54 authors who contributed for three sections: poetry; prose (essay and fiction) based on the The Pinoy as Asian theme and; Malayang Haraya for poetry and prose contributions outside the theme.

The 54 authors included in Ani 35 are Mark Angeles, Lilia F. Antonio, G. Mae Aquino, Genevieve L. Asenjo, Abdon M. Balde, Jr., Janet Tauro Batuigas, Gil Beltran, Herminio S. Beltran, Jr., Kristoffer Berse, Jaime Jesus Borlagdan, Raymond Calbay, Catherine Candano, Nonon V. Carandang, Christoffer Mitch Cerda, Joey Stephanie Chua, Kristian S. Cordero, Genaro R. Gojo Cruz, Carlomar Arcangel Daoana, Arvin Tiong Ello, Dennis Espada, Rogerick Fontanilla Fernandez, Reparado Galos III, Dr. Luis Gatmaitan, Joscephine Gomez, Malou Jacob, Ferdinand Pisigan Jarin, Karla Javier, Phillip Kimpo, Jr., Ed Nelson R. Labao, Gexter Ocampo Lacambra, Erwin C. Lareza, Jeffrey A. Lubang, Glenn Sevilla Mas, Perry C. Mangilaya, Noahlyn Maranan, Francisco Arias Monteseña, Ruth V. Mostrales, Victor Emmanuel Nadera, Jose Velando Ogatis-I, Wilhelmina S. Orozco, H. Francisco V. Peñones, Jr., Scott Magkachi Sabóy, Judith Balares Salamat, Edgar Calabia Samar, Louie Jon A. Sanchez, Soliman Agulto Santos, Dinah Roma-Sianturi, Rakki E. Sison-Buban, Jason Tabinas, Vincent Lester G. Tan, Dolores R. Taylan, Rosario Torres-Yu, Betty Uy-Regala, and Camilo M. Villanueva, Jr.

For issues of Ani, please contact the CCP Marketing Department at 551-7930 or 832-11-25 locals 1800 to 1808. For authors who want to contribute for the next issue of Ani, please contact the CCP Literary Arts Division at 832-11-25 locals 1706 and 1707, or email aniyearbook@yahoo.com.

PATALASTAS

2009-11-04T18:27:00.000+08:00

Kan aki pa kaming magturugang. kadungan kan pag-abot kan telebisyon sa harong, saro sa mga kawat na pampaturog an ginigibo ming tolo, iyo na an mag-erenotan sa pagtukod kun ano an patalastas. Kun siisay an enot na makatukod, magkakaigwa nin sarong puntos. Utitok kami gabos sa telebisyon na iyo sana an nagliliwanag sa madiklom na kwarto. Pinagmamaanan mi an kada pagbalyo kan padalan. Sa mga panahon mas orog na kaming nagdadalan o nag-aabang sa mga patalastas kisa sa mga palabas. Saro pa sana si istasyon kaidto. Dai pa kami kapuso o kapamilya. Igwang oras na daing iniluluwas an telebisyon na pigbibirik mi pa arog kan telepono tanganing maghanap nin tsanel. Mayo pang 13 ta sagkod sana sa dose an numero, arog kan relo an nakasurat sa bibirikan. An remote control dai pa inuulpot sa harong. Kan nagpuon na ing mag-abot puon sa telebisyon sagkod sa electric fan sabi ni Mama kaidto daa kami nagpuon maghinugak. Pag an gabos nadadara na sa pindot, makahugakon na daa minsan paghali nin kanot.

Arog kan iba pang kawat , natatapos an kawat sa mga patalastas na may nadadaog, may napapagal, may napapaturog na sana o magsawa sa kawat. An mga patalastas man kaidto nasa sabon sana panlaba o pangkarigos, toothpastes, kakanon na tsit-tsiriya o kaya si pirang food chains sa Manila. Sa kawat, dai kabali si thriller kan mga pelikula na dakulun an nagluluwas orog na kun Dominggo. Dai pang patalastas kaidto nin condom, dai pang mga patalatas para iligtas an salog Pasig o an La Mesa Dam. Dai pang istasyon an mga relihiyon. Iyan si nahihiling ko sa telebisyon ming sa dai ko maintindihan na kolor—kolor ining maliwanag na pula. Sadit pa si telebisyon. Sadit pa man si kinaban, sadit pa si kayang maabot kan antenang nakatakod sa kawayan na enot pang pigpapakarhay asin sinasarahay kun may paabot na bagyo.

Ngonyan nagbuburubalyo an mga patalastas. Nagdugang na kaipuhan nin tawo. Dakul na an istasyon sa pag-abot kan cable. Dai na kami nagkakawat kan mga patalastas. Binabakal mi na an pinapahiling kan mga patalastas. Alagad may mga patalastas na lapang patatas asin tapayas an mahihiling na naman niyato. Sagmaw ini na ibinabahog sa mga istasyon kan media, kan radyo, kan diyaryo, kan iba pang highway kan mga impormasyon arog kan internet. Nabubuhay an media sa mga patalastas na ini, dakula man ining kompanya o an mga kolorum na dyaryo asin istasyon nin radyo. Sa panahon na orog tang minamaanan an kun ano an mahihiling, ganaysa an patalastas, asin digdi man kinakapitalan kan mga pulitiko an pagpapabakal kan saindnag sadiri tanganing bayadan ta sinda kan satuyang mga boto. Kaya dai na makangalas kun dai man kitang kritikal na ebalwasyon sa mga nahihiling niyato nin huli ta kinukudisyon na kita mismo kan anong nahihiling asin ini naman an dapat paniwalaan. Alagad ini an mas dakulang problema, sa kadakulan niyatong nahihiling, pwedeng dai na kita makahiro, arog kan hiling ni Medusa sa sato, pwede kitang matagalpo o maging gapo. Dai ini nangangahulugan na dai na makakahiro an satuyang hawak. An hiling kan media o an ipinapahiling kan media sarong pagpahiwas kan limitasyon kan kinaban o kan pagpipilian na pwede niyatong kuanon, pwede niyatong panindogan. An mga patalastas na ini an nagpapatubod satuya o an minakundisyon sa satuyang pag-isip tanganing digdi ta sana isipon an kinaban. Komersyo man ini o sa pulitika, kadakul kitang dapat na hapoton kun minadalan kita nin telebisyon, bako sana sa pulitika orog na kan mga pinapadalan satuya. Orog na ta an kada istasyon may mga kanya man na pulitika. Sa kaso kan Filipinas hiling-hiling na ini, an showbiz sa pulitika, an pulitika sa showbiz. An showbiz ngonyan asin an pulitika an saro sa mga tagapagtulod kan mga imaheng pigpapabakal sato asin mahihiling ini puon sa sadit na papeleta, sgakod sa darakulang billboards sa syudad. Pasibo kitang masabina ini na kaya an panahon, alagad an pag-abot kan panahon, hinihimo pa man giraray kan mga tawong nag-iisip, naghihingowa na manimbagan sa mismong panahon na nagpapahiling sa saiya.

Pirang hapot: Matubod daw kita na amigo o amiga ni pulano o pulana an naggastos para sa patalastas na ini? Kun baga man amigo o amiga ini kan pulitikong nasabi, ano an mga kondisyon na itatao kaini sainda? Bako daw ini na mismo an pigpupunan kan sistema kan patronage politics ta an mga amigo na mismo an nagbubusol kan plataporma kan sarong pulitiko? Ano an lenggwahe kan mga patalastas na ini? Bakong si mga dati nang diskurso na kaidto pa ginamit satuya na an gabos na propaganda iyo tanganing magiromdoman ta sinda. Gabos pa giraray sa pagrumdom an mga patalastas na ini. Galing at Talino, Sipag at Tiyaga, May Pag-asa, Edukasyon ang Solusyon, May Bagong Umagang Parating, Hindi Ka Nag-iisa, mapaloko pa daw kita sa mga propagandang ini na iyo na an mismong nagdudukduk satuya sa kamugtakan na ini? Sarong dakulang baktin na dai magadan-gadan an sistema kan pulitika sa Filipinas, sarong alkansya ining pigpasa asin ngonyan pigkukutay-kutay kan mga tawo, mayaman man ini o tios. Digdi kita minaituk-itok arog kun pano minaluwas an mga patalastas na garo parating may bago alagad mayo man. Sabi kan mga gurang, ulwat daang nagagadan an mga mata kan tawong gutom, totoo man gayod nanggad ulwat na nagagadan an mga tawo sa kahihiling sa mga harayoon asin tigbak na bitoon mantang nakabukas an satuyang mga telebisyon, barado an mga inidoro.

KUN TANO MAY MGA GADAN

2009-10-26T10:20:00.000+08:00

Dai kita binabayaan kan mga gadan. Namamarong sinda sa satuyang giromdom minsan nailubong na. Relihiyon o kultura o simpleng pagtubod sa buhay an nagpapasabot satuya kaini. Sigun ngani sa sarong parasurat, an buhay kan tawo, yaon sana sa duwang lado: sa paglaom asin sa paghalat. Sa kadaklan na panahon, saro sana an duwang ini, naghahalat ta naglalaom o naglalaom ta naghahalat. Alagad sa orolay kan kagadanan, suhay asin magka-iba an duwa. Iba an paghalat sa siguradong kagadanan asin an paglaom na igwa pang ngapit pagkatapos kan pag-abot kan hinahalat. An paglaom na ini mawawara man sana sa panahon na nag-abot na an hinahalat. Kaya dai na makangalas na hilingon na saro man sana an duwang ini. An katapusan kan paghalat iyo man an katapusan kan paglaom.

An Nobyembre, an ikakag-sarong bulan kan taon, bulan nin paggiromdom sa mga gadan. Kadunongan na masasabi an siring na pagplano kan kalendaryo, ta bago an pag-abot kan Kapaskuhan naeenot na niyatong giromdomon an mga nagtalikod na sa buhay na ini, na sa ngapit iyo man an kaabtan niyato gabos. Enot na selebrasyon kaibahan an mga kalag. Sa bulan man ini, kaibahan kan mga pignenegosyong katatakotan, minalaog kita sa diskurso kan kagadanan. Arog kan pagsabot na an kagadanan sana an masasabing mapapasatuya o saimong saimo sana. Dai pwedeng proxy sa oras kan pag-apod kan kagadanan. Alagad iba man an paghihingagdan sa kagadanan mismo, minsan siyensya kan medisina papatunayan an siring na pagsabi. May kulog na dadarahon an paghihingagdan sa hawak alagad an kagadanan iyo an kapanoan na masasabi, an katapusan na kan gabos na kakulugan. Kaya dai harayong isipon na magayon an siring na pagmati, igwang ginhawa sa kagadanan. Tunay na katalingkasan. May mga diskursong nagtutulod sa arog kaini tanganing sabihon na an paghugot bako sanang simpleng kaso nin kabuahan o nin kasalan. May mga taong pinili an kagadanan kisa sa idagos an buhay, asin dai sana ini masasabotan sa paagi kan paghiling sa katalogo kan mga kasalan na dai aakoon sa langit man ini o an pigsasabing purgatoryo. Kaya, dakul na bagay man nanggad an sinasabi mapapadapit sa kagadanan, bako sana ining sarong estado na inaagihan kan buhay. Iba-ibang kultura asin relihiyon, manlain-lain na paghiling sa kagadanan.

May mga ritwal kitang inootob puon sa paghelang o puon mismo sa panahon na magadan sagkod na mailubong, sagkod umabot an ika-40 aldaw pagkatapos na magadan. Minalaog sa simbolikong kinaban an mga gadan kun kaya orog ining minakusog. Sindang mga mayo na alagad nagpapamati man sa paagi kan simbolismo mismong isinabuhay ninda. An simbolismo iyo an mayor na tataramon kan relihiyon. Paraon an kahulugan kan simbolismo, magagadan an relihiyon o malilingawan na ini o masalak sa iba pang pwersa nin pagtubod. Kaya siyempre, dai mahahali na sa kadaklan kan satuyang pagtubod yaon parati an relihiyon, an minatao nin intepretasyon asin paglaom na igwa kan buhay na daing sagkod o kan iba pang estado, depende sa kun anong relihiyon igwa ka.

Sa sarong nabasa ko, minsan an ideya kan banwaan o nasyon, nakagamot sa mga gadan. An ideya kan pagtiripon na kita sararo o dapat na kita magkasasaro, pinapakusog kan mga gadan, kan satuyang mga gadan na apoon na nabubuhay asin nagraraba-raba sa satuyang imahinasyon. Hilingon kun siisay na mga gadan an mahihiling pa niyato sagkod ngonyan minsan sa lado kan pulitika. Arog man kaini an nangyayari sa mga santo asin santa kan simbahan, sinda nagpapahiling bako sana kan mga aarogan niyato, kundi mismong an reyalidad kan simbahan nakagamot sa mga gadan na banal, na nabuhay asin nagadan para sa simbahan na ini. O kun sa pulitikal na diskurso, an mga bayani kan banwaan. Sa panahon kan Edad Medya, haros santo an mga hade asin duke, reyna asin emperador nin huli ta igwa ining mga pabor na itinatao sa Santo Papa. Kun kaya, an paggiromdom saro man na diskurso kan poder. Kun paano kita pinapagiromdom, igwa pa man giraray ining pwersang minakondisyon kan satuyang isip asin boot. Arog baga kan pulitikong nagpapamati satuya kada eleksyon nin huli ta igwa na kitang utang na boot sa sainda. Digdi ko ilalaog an sinabi kan sarong pilosopo, na kaipuhan ta man makalingaw tanganing maipadagos niyato an buhay. An dai nakakagiromdom sarong makulog na pagmati arog man kan dai nakakalingaw.

Sa pagbisita niyato sa mga kamposanto, may mga mapamating buhay pa tanganing kuanon an kalag kan satuyang mga boto. Magmaan sa mga multong ini, ini an satuyang lingawan, nin huli na lamang sa mga gadan na satuyang bibisitahon, na dawa dai man gibohon na mga bayani asin santo kan simbahan man o kan gobyerno, giromdomon ta sinda bilang si mga tawo na kinua kan diklom na dai pa man giraray nahihiling an awrora kan satuyang padangat na banwaan, na kinakalag pa man giraray kan mga kasalanan kaini kan mga tawong yaon asin paslo sa poder na iyo sana an gustong mabuhay asin mailubong nin tanos.

DAMN THE DAM

2009-10-13T17:17:00.000+08:00

Nakasurat an mga pangaran kan mga pulitiko sa lambang kanto. Nakasurat ini sa lanob man o sa atop, sa basurahan man o sa itinaong inodoro pati sa kabaong na dinonar kan pulitiko. Nakasurat sa relief na pansit, sa mga kalye asin iba pang paagi nin pagdiskarte ninda sa satuyang boto. An mga pandok ninda iyo an mahihiling sa laog asin luwas kan satuyang buhay na abaang malinaw siring sa makagadon na pangum-om. Sa ngonyan, kaibahan an katuod na si Vic Nierva, idinudugang ko an tingog sa pagtuyaw asin pagsagang kan pagtugdok kan bagong susuratan nin pangaran kan mga pulitikong ini an planong pagpatugdok nin dam sa enot na distrito kan probinsyang ini.

Bako ini an enot na dam sa satuyang rona, sa ngonyan ngani an mga dam sa Norte kan Luzon, an pinaka-isyu sa paglangkaw kan baha. Kaya nahiling ta kun pano an mga nitso binuksan asin nagrulutang-lutang an gadan, nalutot an mga tinanom, nagkaburutod an mga pangiturogan nin pag-asenso. Signos ini kan raot na kapalibutan na kawsa kan satuyang pagratak. Sa mga pagratak na ini, numero uno pa man giraray an satuyang mga pulitiko asin an saindang mga kakuntsabang nagpapadalagan kan mga negosyong ini na garapatang minakuut sa yaman kan satuyang banwa.

Andam na pagpatugdok kan dam na ini, na magastos nin bilyon sa ngaran kan progreso asin pagbabago, sa ngaran kan pag-ako ta ki Dato. Para sain an dam na ini, na regalo ni Madam? Regalo sa pag-ampon niyato sa aking niya si Dato?

Sa pagpapatugdok kan dam na ini, niriribaraw niyato an satuyang mga sadiri, pinupurisaw sa tibaad na mangyari na pwede man nanggad na mangyaring malantupan an kinaban, mangyari an delubyo sa enot na distrito. Naggigibo kita nin mga monumento nin kagadanan sa satuyang palibot asin an signos kaini an mga pandok kan pulitiko. Magmaan ta ini man an pigtakotan kaidto kan madali nang mabusbos an dam sa Rinconada, na siring sa kadaklan na proyekto, sarong puting elepante, sa ngonyan tambakan na ini nin basura, mga lapang sugo asin kun anu-anopang ati kan tawo. Kun makakalaog ka sa impyerno ni Dante, may mga pulitiko duman, o dakul na pulitiko duman an nahihigdaan kan mga bakulaw na ining winalat ninda sa daga. Sa pagpatugdok kan mga edipisyong ini na minaagi sa kamot kan mga pulitiko niyato, siyertong igwa na ining delhinsya sa pagkua pa sana kan mga contractors, asin siring sa kadena o sa dominong pinatindog dangan pinatumba, surunudan an korapsyon na mangyayari. Titipidon an mga materyales, susuhulan an mga kapitan asin kura asin papatindogon an edispisyong matao daa nin bagong buhay sa banwaan.
Ano ta kaipuhan man nanggad an dam, na minaulang sa sulog mismo kan satuyang mga salog? Kaipuhan ta nin enerhiya na matao satuyang kuryente? Siisay an mapadalagan kan korporasyon o kooperatiba kan kuryente? Sain mabayad an mga sinasabing paraomang matatabangan kan dam na ini? Bakong an mga pulitiko mismo o an saindang mga angkan an mapadalagan kan dam na ini? Nuarin kita makakanuod sa sistemang ini na mantang tinatawan kita nin panhapin sa tulak sa sarong aldaw, ginugulgol man an satuyang mga liog kan saindang mga tataramon nin panuga.

Sistema an korapsyon sa dam na ini. Makangirhat an ginigibo kan tawo na ulangon an bulos, an sulog kan salog, tanganing an ganasya magtubo asin maglangkaw, ganasyang sa puon pa sana an kapital naghali na sa buwis kan tawo. Ano ta dai ta hagadon an marahay na gripo kun sain maluwas an malinig na tubig na satuyang inumon? Ano ta dai ta hagadon na magkaigwa nin malinig na kasilyasan an mga eskwelahan asin bako sana an opisina kan prinicipal o supervisor? Pigpupurog an satuyang pag-isip, daing pundo sa edukasyon, ta an edukasyon an mabangraw sa saindang mga pagringgaw sa banwaan. Hilnga an mga eskwelahan niyato, may mga pangaran sa atop, nakapangaran sa mayaman na nagdonar kan lote na lolohon kan mga pulitikong ini.

An mga pulitiko ta baya, pag matatapos na an torno, sakatahawan kan gabos, saka naman mapatindog kaining mga edipisyong ini, tangani sanang mapatubod kita na kaipuhan nindang tapuson an mga proyektong ini kaya kaipuhan na iboto giraray sinda. Arog kaini sa nadangog kong istilo minsan kan mga padi tanganing dai mailipat sa ibang parokya. Tama an sabi kan sarong gurang sa plasa, “An poder kun kinuputan na nin tawo, napuon na an daing sagkod na rimalaso.”

Siring sa dam na ini, tinatawan kita nin suhestiyon na ipadagos niyato an pagsuporta kan aki ni Madam sa saiyang pwesto sa kongreso. Matubod pa daw kita? O dai na sana kita mataram, ta gusto taman nin damonyong dam na ini, saka na sana kita mahiro kun nabubusbos na an tulak kan elepanteng ini? Andam na daw kita na puruton an satuyang mga butod na aki asin makuapo sa laog kan sako nin semento?

Sa sarong rawitdawit, sinabi: An dalan pa-impyerno, sementado.

BALARAW

2009-10-11T11:50:00.000+08:00

Dai pa nagpapahiling an balaraw.
Dai pa natitiyan an tubig.
Dai pa nabibisto an mga gadan.

May namiminwit nin mga pangum-um,
naghaharabunan nin mga tamong.
Mantang an langit toninong, pasaro-saro

sa pagsabwag kan mga bitoon. Naghihimasi
an aki kan itinugon na bagas sa sainda.
Sa saiyang pagsapugay napahiling

an mga gapo. Pighahali niya ini na garo
mga kuto. Nakasablay an mga basang
gubing. Malalatom an mga kolor.

Nagpupuon nang magkakan an tagiptip
buda takla. Toninong an mga gripo.
Naglulungsi an mga omboy. Naaalang

an mga ngabil. Narumarom an paghiling.
Nagbabados nin pan’os. Naglalabar sa gilid
an mga ikos. Signos kan paabot pang uranon.

Maogayon na Diyos, lulunton mo na daw
an kinaban, tutunawon an balaraw?
Anong dulot an boot? Bulawan na kararaw?

Anong klaseng pantyong an marokyaw
kan saimong banal na ngaran? Anong tubig
an mabonyag sa mga butod na hawak?

Enot na Bulalo ni Jun Balde

2009-10-06T14:35:00.003+08:00

From Jun Balde

Please be sure to come. You will be in good company. We have sent invitations to homes for the aged, associations of senior citizens, caregivers’ clubs, Phil. Veterans Association, Phil Undertakers Association, and select memorial homes and memorial parks. Due to the type of crowd we expect, appropriate amenities shall be provided, such as racks for wigs, glasses for false teeth, adult diapers, hearing aids, magnifying glasses, etc. Wheel chairs, stretchers and canes are available at very affordable rental rates. An ambulance will be on standby. In case of furtuitous events, a cortege is on call. The launch area will be lighted with candles. The air will be scented with frankincense. And music will be provided by monks singing Gregorian chants. The program will start with a novena for our dearly departed and for those who are already on the pre-departure stages. Food will comprise chiefly of porridge, boiled oatmeal and mashed potato. Gerber for adults will be on sale. Please notify us in advance if you have food preference, say if you are a vegetarian, humanitarian or a cannibal. Discount coupons for memorial plans will be raffled off.

If you take all of the above seriously, then the more reason for you to attend, because the book is full of such preposterous and inane propositions.

See you at the book launch on FRIDAY, 6-8 pm , OCTOBER 16, 2009 at NATIONAL BOOK STORE, GLORIETTA 5, MAKATI CITY .

Sa SM Naga, mababakal naman an mga libro kan gurang na oragon!

PANDOK/LALAWGON

2009-10-01T13:32:00.001+08:00

Dakul kitang nahihiling na pandok aro-aldaw. Binibisto kita sa pandok. Binibisita kita kan mga pandok. Alagad kulang an mga lalawgon na satuyang namimidbiran. Marahay kita sa pandok. Bako sa lalawgon. Sa satuyang salming, pandok niyato sana an tibaad na nahihiling. An pandok iyo an nahihiling ta kun ano sana an nasa luwas, an lalawgon iyo an kaipuhan na laogon tanganing mamidbiran an tawong may pandok. An daing pandok kun minaatubang dai nangangahulugan na mayo ining lalawgon na inaataman. An lalawgon iyo an hararom na tungod kan pagkatawo kan tawo.

Sa kadaklan na panahon nahihiling ta sana an pandok asin bako an lawog. An lalawgon iyo an pinapandokan. An pandok an pantahob sa lawog kun kaya minabakal kita nin mga maskara tanganing magkaigwa kita nin dakul na mga pandok. Sa tinampo niyato ngonyan, yaon an mga pandok kan satuyang pulitiko asin kun siisay-isay pa. Tolong kongresman baga niya na garatok an hawak, garatok an pandok an nasa billboard. Bako sana man an mga kongresman na ini, kundi gabos na mga nasa ma poder. Binabaha kita nin mga pandok sa satuyang palibot puon sa mga streamers asin sa mga stickers yaon an mga pandok. Kun dati ngani an apod sa mga pulitikong ini “trapo”, pwede naman ining apodon na mga pulitikong “tarps” ta padarakulan na sinda nin mga tarps. An pigpapahiling kan tarpaulin bako sana an inaanunsyo kundi an pandok kan inaanunsyo o nag-aanunsyo. Arog baga kan mga nakapasar sa board exams, nursing, BAR o LET o kapangganahan sa military parade. Apwera kan mga eskwelahan na nag-aanunsyo kaini, pati an mga pribadong pamilya na ginikanan kan mga nakapasar o nanggana, pigpapabulat-bulat an mga pangaran asin pandok sa kahiwasan kan plasa man o sa mismong tangod kan harong. Sa pagpahiling kan mga pandok na ini nin mga nakapasar, nin mga nanggana, ipinapadagos ta an diskurso kan pagmidbid susog sa kun siisay an mga may inadalan asin kun siisay an mayo, kun siisay an igwa asin mayo. Sa sarong antigong panahon, an kamawotan kan mga tawo iyo na sinda maitala sa libro, bako ining papel, kundi mga tabletas na himo sa dalipay, tanganing sinda magiromdoman, ngonyan nagiging bentahe an pagbutwa kan mga pandok na iniimprenta ta asin binabandera sa kahiwasan kan satuyang mga natad, asin iba pang pampublikong espasyo. Sa kadaklan kan tarps o billboards sa magkaibong na parte kan Plaza Rizal, mas angay na ining apodon na Plaza LRay.

Minsan pa si mga nag-aambisyon pa sana nganing maglaog sa pulitiko, nagpapahiling na kan saindang mga pandok. An mga anunsyong nagtutulod na an tawo magboto sa paabot na eleksyon, dangan may pandok kan tawong nagbayad kan tarpaulin, nangangahulugan sana na Magluwas kamo, magduman sa prisengto asin ako an botohan nindo. Dai ini mahihiling sa tarps alagad ini an pigsasabi kan ano an yaon sa teksto. “Go and Vote!
(Pandok niya)”, buot sabihon an mga tarps na ini, trap na naman sa satuya tanganing oriponon kita nin mga pandok. An mga tarps na ini angay na bakbakon dangang gibohon mga trapal sa satuyang mga tangkal.

An mga pandok na ini mahihiling ta man sa telebisyon na iyo an nangungurog na supplier kan mga pandok na satuyang hinihiling. Binabakal ta an mga pandok na ini tanganing patubodon kita na an pagkakapandok iyo an sukulan kan etika, estetika asin pulitika. Sa simpleng pagsabi, kun ano an marahay, magayon asin may poder, ini an pandok na kaipuhan magkaigwa ka. Pagkakaigwa an pandok, mantang an lawog iyo an dai nahihiling, arog kan boot kan tawo. Nakakakan, nakukunsumo an pandok. Pandok-pirak. Bako man lawog-pirak. Pandok ni Ninoy an masiram ilaog sa bulsa. Alagad an saiyang lalawgon iyo idtong naigusgos sa tarmac kan badilon siya sa payo. An pandok kan mga kriminal, mga most wanted na mahihiling sa mga presinto, mga pandok na may presyo na. Bako ining mga lalawgon kan tawo. Boot kong sabihon, kinukodisyon kita na hilingon an pandok bako sana sa kun ano an pinapatubod satuyang karahayan asin kagayonan kundi minsan an karatan asin kakanosan. An pandok man an minagurang na hinihiling bilang kakanusan (ini an propagandang lakop na) kaya inaataman niyato sa paagi nin pag-ulang sa pagkurupos kan kublit na iyo man an ipinapanuga kan mga whitening products asin kan kubyertos nin Calayan man ini o Belo. Kubyertos nin huli ta an paghiling ko kaini, ginigibong pinggan an saimong pandok kan kun anu-anong mga instrumentong pigtutugotan mong dutduton an mga ini. An lawog na ini an kaipuhan tang mahiling, an sadiring lawog asin an lawog kan kapwa. An lawog iyo an harong kun sain an mata kan tawo iyo an bintana.

May mga pandok na magigiromdoman kita. Papadangaton man o babakalon. Alagad an pandok bako sana an yaon sa tawo, orog sa gabos inaapod kita na maglaog sa lalawgon. An lalawgon an nakakapabago mantang an pandok pwedeng iyong mag-apod satuya pasiring sa paglawod sa lawog. Makahulugan an diskurso kan pandok asin lawog tanganing makahimo kita nin kaaraman na masuhay sa kun ano pagratak asin pagparahay. Siring man, kaini nahihiling ko na an Divino Rostro, sarong lawog asin bako pandok. Ta sagkod na pandok ini sa satuya, dai kita magkakaigwa nin katalingkasan asin orog na hararom nin espiritwalidad, idtong minatubod minsan dai nakahiling. Dai kita magsarig sa mga pandok, duman kita sa may lalawgon, sa aatubangon kita sa saindang lalawgon. Pakatandai si sinabi duman sa librong The Little Prince, “Bakong gabos na esensyal nahihiling kan mga mata.”

cover studies

2009-08-19T19:57:00.002+08:00

coming this february 2009.

book design by josh ruizo.

2009-08-15T17:26:00.001+08:00

Deliver us Lord from all evil.

An Pagbungsod, grand launch of Bikol literary titles slated August 15

2009-08-10T13:12:00.005+08:00

Naga City—August 15, 2009 will be a date to remember in Bicol’s literary history as Bikol writers release five books and a literary magazine. Dubbed as “An Pagbungsod” it will be held 6PM at the alfresco area of the Avenue Square in Magsaysay Avenue, Naga City.

The grand launch will feature “Yudi Man: Mga Osipon para ki Nunuy asin ki Nini,” a collection of short-stories for children by Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon winners as edited by Carlos A. Arejola and Lorna A. Billanes, and illustrated by Boyet Abrenica; “Pagsasatubuanan: Poetikang Bikolnon,” a book of literary criticism on Bikol poetics by Jose Jason L. Chancoco; “Tigsik,” a compilation of tigsik(s), a Bikol ethnic poetic form by Aida B. Cirujales; “Sayod Kong Tataramon/Tuwiran Kong Sasabihin,” a collection of stage and screenplays by Carlos A. Arejola; “Bagyo sa Oktubre,” a collection poems in Filipino by Honesto M. Pesimo, Jr.; and “Bangraw kan Arte, Literatura asin Kultura,” a Bikol literary magazine edited by Estelito Jacob, Jun Pesimo and Marissa R. Casillan with Manny Salak as lay-out artist. All of the titles are published by the National Commission for Culture and the Arts (NCCA) and printed by the Goldprint Publishing House.

Carlos A. Arejola has been called the poster boy of Bikol Lit. in lecture circuits. He convenes an annual Bikol writers’ workshop, chairs a region-wide literary competition, and has, along with other stout-hearted Bikol artists, initiated other projects to win wider adherence for Bikol writings. His drama and poetry have won the Palanca Awards and other national literary prizes. He works for the Camarines Sur Provincial Capitol.

Lorna A. Billanes edits, translates, and teaches language and literature at Miriam College in Quezon City. Her fiction has won prizes from the Amelia Lapeña-Bonifacio Literary Awards and the PBBY Salanga Wrters’ Prize. She holds an M.A. degree in Creative Writing from UP Diliman where she is currently pursuing a Ph.D. in English Studies. She co-edits Yudi Man Mga Osipon para ki Nunuy asin ki Nini with Carlos Arejola.

Jose Jason L. Chancoco has won national awards and fellowships for his poetry, essay and fiction in English, Filipino, Bikol Naga and Iriganon. He won two gold medallions in a single year (2005,for stories for children and 1-act play for children categories) in the Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon, a feat so far unduplicated. He is currently pursuing a law degree.

Tigsik Queen Aida B. Cirujales teaches at the Gainza Central School and was a finalist in the rawitdawit (poetry) category of the Premio Arejola in 2007.

Honesto M. Pesimo, Jr. has won national awards for his poetry and was cited in the rawitdawit category of the Premio Arejola in 2004 and 2007. He teaches at the Concepcion Pequeña High School and Mariners’ Polytechnic College.

Estelito Jacob, Jun Pesimo and Marissa Reorizo-Casillan co-edits Bangraw kan Arte, Literatura asin Kultura. Issa Casillan was the gold medallion winner of the osipon (fiction) category of the Premio Arejola in 2007. Esting Jacob is an award-winning poet and fictionist and is an avid painter. Apart from his poetry prizes, Jun Pesimo is an award-winning photographer.

Boyet Abrenica is one of the region’s most notable young visual artists today. He has designed literary titles and books of history and is the art director of Biggs Food Corporation.

Manny Salak is a senior graphic designer of Goldprint Publishing House. He was a finalist in the 25th National Shell Painting Competition.

The grand launch is in coordination with the Development Institute of Bicolano Artists Foundation, Inc., Premio Tomas para sa Literaturang Bikolnon, Kabulig-Bikol and the Avenue Plaza Hotel. The Naga College Foundation Cultural Arts Center will render performances during the launch. Noted Bikol writer and scholar H. Francisco V. Penones will be the keynote speaker.

2009-07-03T12:51:00.000+08:00

Photo by Meljohn Tatel

KALIWANG PANIG NA, AY KANAN PALAN

Sa pagmartsa makahulugan an pagkapareho-pareho kan pagbagsak kan too o walang bitis. Makahulugan an pagkapot kan badil o espada. Sa pahina kan satuyang kasaysayan, sa tunay na giyera o ralabanan, an pagmartsa paagi tanganing magkaigwa nin disiplina an mga suldados, paagi tanganing magin saro an paghiro kan pag-aatake, magin sarong bungkaras an lusob sa kaiwal. Alagad bako an pagmartsa sana an importante kundi an katapusan kan pagmartsa. Ano an obheto kan siring na gawi kun an siring na tradisyon mayo naman kahulugan apwera sa onra o tropeyo na pigbabandera kan mga eskwelahan. Sa syudad kan iriga, dakula ining onrang marahay, an manggana sa military parade asin nagkakaigwa pang parada sa mga kipot na tinampo duman kun maiuli an mga tropeyo. Nagdedeklara pa an president nin special holiday. Naglalaban-laban an duwang unibersidad duman na pigpapadalagan kan duwang magkaribal na pamilya. Sa modernong panahon na nag-aapod an kinaban nin pagdiskarga kan mga nukleyar na bomba, an parada military na arog kan nangyayari satuya, sarong malinaw na dai pagkaaram asin pakiiaaram kun ano man nanggad an satuyang mga opinyon sa pang-kinaban na isyung arog kaini.

Ngonyan na pigtutukoy ini bilang sarong isyu sa pagselebrar niyato kan debosyon sa Birhen, orog na mahihiling an dai kalinawan na posisyon kan kompormisong ginigibo kan duwang ibong na lado kan lokal na simbahan asin kan lokal na gobyerno. Daing malinaw na posisyon nin huli ta an gabos pag-aareglo sana mapa-simbahan man ini o lokal na gobyerno. An duwang nangungurog na tore nin poder sa satuyang rehiyon. Pigtukoy ko na ini sa pira kong sinurat na an komersalisasyon, kanya-kanyang interpretasyon, relihiyon ini para sa iba, asin an relihiyon saro man na sagradong komersalisasyon na may bendisyon kan sinasabing tradisyon. Alagad, edad medya an siring na panahon. Bako ini an panahon kan mga obispo asin padi na an gubing ginigibong relikwaryo nin huli sa kabanalan. Panahon ini kan obispong may mga sadiring tubuhan.

An military parade an sarong isyu na nadangog ta sa mga nakaaging semana orog na kan mag-isyu nin pahayag an Bicol Association of Catholic Schools (BACS) na dai na ini madayon sa nasabing okasyon nin huli na mismo sa pangapodan kan lokal na simbahan na siyasaton an maninigong pagsagawi kan debosyon sa Birhen, debosyon na nakatalaan na magigin tolong gatos na taon na 2010. Malinaw an sinasabi kan BACS, dai na ini madayon nin huli sa saindang paghiras sa pangapodan kan paghorop-horop asin nahihiling ninda na an parada siring kan military parade daing malinaw o mayo man ining koneksyon sa pagdebosyon ki Ina. Huri na daa an siring na pahayag, naiuli na si tropeyo, nagselebrar naman. Gabos na nagkabururat. Alagad, kun arog kaan an argumento laban sa BACS, dai na ini kita mabusol, dai na kita mahiro.

Alagad, iba man an nagluluwas na bersyon ngonyan kan mga nagtutulod pa man giraray kan nasabing aktibidad. Na ini ilalaog pa man giraray sa okasyon kan debosyon, mantang mayo ining malinaw na pahayag o pagpapaliwanag sa kampo kan simbahan asin kan mga nagtutulod kan nasabing aktibidad. Ginibong boluntaryo an pagbali. Asin ini na an puon kan pagruro kan military parade. Dai man nanggad tulos-tulos ining mahahali orog na ta igwang dakulang na nakikinabang digdi. Siisay an makakapahali kan piyestang daing patron, kun nagkakaigwa nin kwarta sa pabayle, sa pamisa?

Nasasabotan ko an BACS sa mahuyong pagsunod kaini sa pangapodan kan institusyonal na simbahan na siyasaton an debosyon sa Mahal na Birhen asin an dai kaini pagbali puon ngonyan na taon, malinaw na kapahayagan kan saindang kapamasolan, asin kan saindang epipanya sa bagay na ini. Kapamasolan na sa halawig na panahon na nagbali sinda sa paradang ini. Epipanya, na an tradisyonal na parada dai naman kahulugan sa debosyon kan Ina o dai man nanggad na kahulugan o koneksyon puon pa sa puon. Alagad bako gabos sa simbahan man o minsan an lokal na gobyerno an nalinawan sa bagay na ini. May nagsasabing an pagtugot na ginibo kan simbahan na ini ilaog sa mga aldaw kan pagdebosyon, sarong kapahayagan kan pulitika nin kompormiso sa satuyang rona. Na an parehong tore nin poder, an simbahan asin gobyerno mayong malinaw na pagsabot sa isyu, asin an gabos nagigin paagi sana tanganing plantsahon an dai pagkasinabotan.

Ngonyan, an minaluwas na hapot, iyo na, kun andam daw an simbahan na dagos-dagos na akoon an pagdara sa mga tawo sa pagbalyo nin kaisipan tungkol sa debosyon na bako na sanang pagsasadiri kan unibersal, katolikong Romanong simbahan, kundi igwa na ining identidad na himo kan mga Bikolnon. Na sa kapabayaan niyato na padalaganon an gabos kan mga poder, pigsaralak-salak ninda an mga okasyon, an relihiyoso sa bakong mas-gayong relihiyiso tanganing an gabos na ini pakinabangan kan duwang nangungurog na institusyon. Na garo baga an nahihiling ko na sistema kaidto, si bakong gayong relihiyoso, tugot na magpakasasa sa mga majorettes kan parada. Asin si mga gurang na asin madali nang mautsan duman sa katedral. Pigtugot an pagsaralak-salak na ini na mayong malinaw na mandato sa tawo, gikan man ini sa simbahan o sa gobyernong minapaampon sa parehong simbahan. Kaya mayong malinaw na pagbanga sa kabanalan asin kadustaan sa bagay na ini. Halo-halo kumbaga.

Sa sarong osipon ni Carlos Aureus, pigladawan niya an Naga bilang lugar nin mga santa asin tsimosa. Daraga ining nakikibayle magdamlag asin minasimba sa enot na misa kan sunod na aldaw tanganing pamibian an mga santa nin kabinian. Ano baya an mangyayari sa paradang ini? Siisay an nagpapasaluib sa Birhen sa ngaran nin pirak?

Sa sakuya bako ining oras tanganing magtinulduan kita, nangyari na iyan. Bako man ining oras tanganing an gabos matapos sa mga surat nin reklamasyon asin kompormiso. Panahon ini na makihiras kita sa pagbilog nin mga panibagong paagi nin pagsasabuhay, pagpadalagan kan panahon. Kun tutugotan pa daw niyato na an mga aki niyatong magdara nin mga kahoy na badil asin magpagubing nin mga mahal na sul-ot na minsan sa sarong taon sana ipaparada? Panahon man ini na siyasaton an debosyon kun ini magigin depende sana sa interpretasyon kan mga sinasabing may inadalan sa teolohiya na nakagubing nin sutana? Panahon ini nin pag-atid-atid.

Ano an pinagkaiba nin mga tawong nakasutana na nagboboya sa mga tawong nagpaparada asin nakasulot nin patig?

Kun malilinawan niyato an mga kasimbagan sa hapot na ini, dai kita mababaralanggado, minsan kadakul na tingog an satuyang madadangog. Ano man an gigibohon niyato kun an pastor dai na masabotan kun ‘kanan o kaliwang panig na’ o an alkade asin an gabos sa lokal na gobyerno mga military personnel sana man kan komandanteng pastor? Kaipuhan ta nin bagong pagmartsa para sa banwaan na ini.

2009-07-01T14:36:00.001+08:00

Love at First Sight
Wislawa Szymborska

Both are convinced
that a sudden surge of emotion
bound them together.
Beautiful is such a certainty,
but uncertainty is more beautiful.

Because they didn't know each other
earlier, they suppose that
nothing was happening between them.
What of the streets, stairways and corridors
where they could have passed each other long ago?

I'd like to ask them
whether they remember-- perhaps
in a revolving door
ever being face to face?
an "excuse me" in a crowd
or a voice "wrong number"
in the receiver.
But I know their answer:
no, they don't remember.

They'd be greatly astonished
to learn that for a long time
chance had been playing with them.

Not yet wholly ready
to transform into fate for them
it approached them, then backed off,
stood in their way
and, suppressing a giggle,
jumped to the side.

There were signs, signals:
but what of it if they were illegible.
Perhaps three years ago,
or last Tuesday
did a certain leaflet fly
from shoulder to shoulder?

There was something lost and picked up.
Who knows but what it was a ball
in the bushes of childhood.

There were doorknobs and bells
on which earlier
touch piled on touch.
Bags beside each other in the luggage room.
Perhaps they had the same dream on a certain night,
suddenly erased after waking.

Every beginning
is but a continuation,
and the book of events
is never more than half open.

-translated by Walter Whipple

MALIGAYANG KAARAWAN RIZAL

2009-06-19T18:21:00.002+08:00

This is one of my favorite photos of Jose Rizal,
my good friend Karola Klier took this shot
when together with a Filipino and a German student,
we visited Heidelberg with the purpose of
seeing the place where Rizal stayed and to pick some
of those wild flowers immortalized in Rizal's elegiac poetry.

Maligayang kaarawan, Rizal.

Sinong May Picture kasama sina Pacquaio at Lito Atienza?

2009-06-19T18:03:00.005+08:00

Kuha ito sa TABOAN: The Philippine International Writers Festival. Eh, madaling kaladkarin si Sir Jimmy magphoto-ops.

Gemino Abad wins Feronia Prize in Italy

One of the Philippines foremost contemporary poets and critics is set to be awarded Italy’s most coveted literary achievement in the Foreign Author category, the “Prize Premio Feronia - Città di Fiano 2009. for his work In Ordinary Time” Gémino H. Abad will be conferred the distinction during the Nomination Ceremony on July 11, 2009 at the Castle of Fiano Romano, an historic place just outside Rome.

Below is the letter sent to Mr. Abad by the Committe President of the Prize Premio Feronia - Città di Fiano 2009, Filippo Bettini.

Dear Professor Gémino H. Abad,

“We are particularly proud to inform you that our Committee has awarded you the Prize Premio Feronia - Città di Fiano 2009, for the section ‘Foreign Author.’ “The Prize, first created 16 years ago, has an antagonistic character as compared to other major literary awards in our Country, that are tightly bound to marketing strategies of dominant publishing houses. As an example, all official meetings of our Committee are open-door to guarantee the maximum of integrity.

“The winners of previous editions of Feronia Prize - section ‘Foreign Author’ - are: Günter Grass, Adonis and Natan Zach (ex-aequo), Leroi Jones, John M. Coetzee, Alfonso Sastre, Predrag Matvejevic, Michel Butor, Ismail Kadaré, Gao Xingjian, Roberto Fernández Retamar, Mahmud Darwish, Yvonne Vera, Dubravka Ugresic, Saadi Yousef, Kunwar Narain, Muhammad Bennis, Agotha Kristof. “The Prize will be conferred to you during the Nomination Ceremony which will be held on July 11, 2009 at the Castle of Fiano Romano, an historic place just outside Rome. The amount of the Prize is 3,600 euros and it is subject to the restriction that you must be present in person at the Nomination Ceremony to receive it. I know, however, that during the same days you will be also invited to attend the Italian Festival ‘Mediterranea’ in Rome.

“This letter represents the official invitation for you in order to attend the Ceremony and the other ancillary meetings we are organizing to promote you and your activity in our Country. Obviously the Prize will take care of your travel expenses and of your stay in Italy… “We strongly trust that your visit to Italy and your participation to the Nomination Ceremony will be a major event for our organization and for our Country. We really hope to have you in Italy on July.
“With best regards,

Filippo Bettini, President of the Committee.”

Gémino H. Abad hails from Cebu. He earned his B.A. English from the University of the Philippines in 1964 and Ph.D. in English literature from the University of Chicago in 1970. He served the University of the Philippines in various capacities: as Secretary of the University, Secretary of the Board of Regents, Vice President for Academic Affairs and Director of the U.P. Institute of Creative Writing. For many years, he also taught English, comparative literature and creative writing at U.P. Diliman.

Abad co-founded the Philippine Literary Arts Council (PLAC) which published Caracoa, a poetry journal in English. His other works include Fugitive Emphasis (poems, 1973); In Another Light (poems and critical essays, 1976); A Formal Approach to Lyric Poetry (critical theory, 1978); The Space Between (poems and critical essays, 1985); Poems and Parables (1988); Index to Filipino Poetry in English, 1905-1950 (with Edna Zapanta Manlapaz, 1988) and State of Play (letter-essays and parables, 1990). He edited landmark anthologies of Filipino poetry in English, among them Man of Earth (1989), A Native Clearing (1993) and A Habit of Shores: Filipino Poetry and Verse from English, ’60s to the ’90s (1999). The University of the Philippines has elevated Abad to the rank of University Professor, the highest academic rank awarded by the university to an exemplary faculty member.

He currently sits on the Board of Advisers of the U.P. Institute of Creative Writing and teaches creative writing as Emeritus University Professor at the College of Arts and Letters, U.P. Diliman.

from www.panitikan.com.ph

URAN, URAN, TA DAI KA NAGPAPAARAM

2009-06-17T15:38:00.001+08:00

Haloy ko nang pigtulaan an uran. Siguro ngani an enot na ekperinsya kan sakuyang hawak iyo an pagkarigos sa uran. Pigpukawan ako kaidtong tubig, an buros kaini, an hapihap sa kublit, an tanog sa atop. Buhay-buhay an kinaban kun minauran. Giromdom ko si hiling kan sarong babayi katong nag-agi mantang nagkarigos ako sa uran. Huba. Kaidto ko enot na namati kun paano an abutan nin supog mantang namamati si oagmahan na dara kan paglinig kan tubig sa hawak. May mga panahon na pigtugutan akong magkarigos, may mga panahon na pigbawalan ako, siring na pigbawalan man ako na magparabarag-barag sa irarom kan saldang ta nakakapadakul daang kuto. Kadakul na bawal sa pagkainaki ko, mantang an kinaban man sarong kakawat na nag-aalok nin paglapiga sa kalantandan, pagralamagan sa bulod, paggiro asin pagnamit kan mga layas na prutas. An kinaban ko kaidto, kinaban nin pagtugot, nagpapasabot na maboot.

Sa pagpadangat ko kan uran, orog na balaog an pag-abot, kan mga bagyo, ini si enot kong pag-isip kaidto. Masiram magturog, (magparapalatog mantang kugos an malumhok na kayong inulna), kadakul man na kakanon an nagluluwas sa harong ni kapitan, rasyon na de-lata asin an panirang muya kong kakano— batag na nilalaagan sardinas asin guta. Dai pang klase nin huli ta nagin danaw na oma, lubog an eskwelahan asin nakakapaha an baha. Nag-aalok parati nin paglubto. Instant swimming pool asin pwede pang mag-upog nin mga sira. May orkestra nin palaka pagbabangi mantang may mga osipon na pigpapaturog kami sa paurutrong pag-usip. Pula an telebisyon mantang an radyo, nagkikiri-kisi sana. Alagad yaon man an tigbaw sa pagkakarigos sa baha, gatol sa kublit na karibay. Ini an uran, an bagyo bago ako nagdakula o bago nagdakula an kinaban para sakuya. Bago an uran digdi sa dakulang syudad.

Kan an uran nagin nang katakod kan mga eksena sa pelikulang may piglulubong, o kaya may naghahadokan na duwang tawo, nagin naman bihira si pagkarigos ko sa uran. Nagkahelang na ako, napakol asin natakot sa bagyo. Dai na sana ako nagtuturog kundi natabang na sa paggakod kan mga bintana, pag-alsa kan mga sako nin bagas, (kun may naani bago naluntot) asin napila sa rasyon kan nagbabahang bulgur asin sardinas sa panahon nin bagyo. May mga gadan nang tawong kaibahan an baha asin natutupag na an bulod na pigkakawatan mi. Inanod pati su gurang na puon kan balaigang na minabunga kun Abril. An mahamis na Abril!

Dakul pang uran an nag-abot, nagbanlaw, naglamos sa kinaban. Burubalyo na an pangaran kan bagyo. Nagin na ining lalaki, babayote, asin kapangaran minsan kan enot kong pagkamoot. Dakul na an dinadara kan uran, mga baretang makangirhat asin naghihiwas an mga pangpang kan dagat. Nagigin tubig na an kinaban. Nilalamos an mga pangiturogan kan tawo. Dawa ngani dakul na an abiso asin patanid sa pag-abot kan bagyo o kan uran, may mga imahe pa man giraray na ibinabalik ini sa panahon kan sakuyang pagkainaki. Pirming mapungaw an uran. Sa bagong isyu kan ezine na pigpapakarhay kan Bikonon na si Marne Kilates, mahihiling an pirang rawitdawit tungkol sa uran, sa paggiromdom kan mga panahon na ini. Bisitahon an nasabing ezine.
(Magduman sa links ko asin maglaog sa RAWITDAWIT y RETRATO)

Asin ngonyan na yaon na ako sa dakulang syudad, may nag-aapod sakuya nin pagkarigos. Alagad iba an uran digdi, marigsok sa kublit na dara kan polusyon. Iba man an alisngaw na dara kan konkretong kinaban. Dai akong payong na dara, dai man dahon nin batag na pwedeng ipandong, asin minsan ngani, surusuan an mga bilding digdi, dai ako basta makakasiob.

the jump

2009-06-08T15:08:00.002+08:00

photo by karola klier.

books from jimple borlagdan and john barrios

2009-06-06T20:04:00.003+08:00

Jimple Borlagdan, one of the most prolific among the contemporary Bikol poets is set to launch his book QUE LUGAR ESTE SA SADIRING BANWA, this coming June 22, 2009. Part of this collection won in the 2006 Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon. Magduman sa syudad nin Tabaco, kita maghoron-horon.

Another fictionist-friend from Aklan sent me a copy of his book of stories. John requested me to write a blurb for this award-winning collection. Now available in Filipino, the stories of John promises a new blaze in the illumined terrain, that is Philippine Literature.

NCCA Writers' Prize Now Open!

2009-05-21T14:57:00.002+08:00

The National Commission for Culture and the Arts announces that the NCCA Writers’ Prize is now open for application by Filipino writers.

The NCCA Writers’ Prize a biennial grant awarded to five (5) writers, one for each of the following categories: Poetry (Ilocano language), Novel (Filipino language), Essay (Kapampangan language), and Drama (Cebuano language/Bicolano language). The grant, in the amount of TWO HUNDRED FIFTY THOUSAND PESOS gross, will assist the Grantee during the writing stage of the project. The grant is good for one year, after which a manuscript of the writing project will be submitted to the NCCA for possible publication or staging.

The NCCA, in line with its mission to “encourage the continuing development of a pluralistic culture by the people themselves,” will be creating the opportunity to have a direct hand in the development of Filipino literature. With the grant, the NCCA Writers’ Prize winners will be freed from the demands of their work and shall be able to focus on the writing of the project for one year.

ELIGIBILITY

The grant is open to all Filipino writers, of legal age, except to the officers and members of the NCCA Secretariat and the incumbent Executive Council Members of the NCCA Committee on Literary Arts and Committee on Dramatic Arts.

MECHANICS

For the 2009 NCCA Writers’ Prize competition, the following shall be the requirements in the submission of entries:

1. Applicants must submit an accomplished application form, available at the NCCA Planning, Policy Formulation, and Programming Division (P/PFPD) or download from the NCCA website: www.ncca.gov.ph, curriculum vitae, and a 3 – 5 page concept paper discussing the rationale and significance of the project, the initial output of the project which shall be submitted in four (4) printed copies along with the concept paper. For 2009, the categories and the expected initial output are:

Category Initial Output

1. Novel – Filipino language First 50 pages
2. Poetry – Ilocano language 10 poems; 1 poem per page
3. Drama – Bicolano language 1 act for a full length drama,
2 1-act plays
4. Drama – Cebuano language 1 act for a full length drama;
2 1-act plays
5. Essay – Kapampangan language 3 chapters or no less than 50 pages

All the sample works shall be in typewritten form. Manuscript and concept paper shall not bear the name of the applicant in any of the pages.

2. Applicants are allowed to apply in only one (1) category.

3. Applications will be evaluated by an Ad Hoc Screening Committee selected by the Committee on Literary Arts and the Committee on Dramatic Arts. There will be three members of the screening committee per category.

- 2 -

4. The grant will be released in four tranches, with the first tranche to be given during the awards ceremony at the beginning of the writing period and the succeeding tranches upon submission of the following:

2nd tranche - 50% of the writing project
3rd tranche - 75% of the writing project
4th tranche - 100% of the writing project

5. The writing grant is good only for one year. The NCCA will allow a maximum extension of six (6) months only with written justification by the Grantee.

6. Completed manuscript must be submitted in two forms: one (1) printed copy and one (1) electronic copy in MSWord format in a diskette. The project output shall be as follows:

Category Project Output

1. Novel – Filipino language Minimum of 50,000 words
2. Poetry – Ilocano language 30 poems
3. Drama – Bicolano language 2 or more acts for a full-length
drama, 5 1-act plays
4. Drama – Cebuano language 2 or more acts for a full-length
drama; 5 1-act plays
5. Essay – Kapampangan language 12 chapters or no less than
200 pages

7. The grant is non-transferable. All privileges shall be enjoyed by the Grantee himself/herself based on the successful evaluation of the work in progress. A member from the Screening Committee of each category shall be assigned as Reader to evaluate the succeeding materials to be submitted by the Grantee. Upon submission of the positive evaluation of the reader for the second and third tranches, the corresponding amounts shall be released immediately to the Grantee. However, for the fourth tranche, the same will be released only upon completion of evaluation of the completed manuscript by the Reader. Revisions, however, may be recommended by the Reader. Only upon final approval of the completed manuscript shall the final tranche be released to the Grantee.

8. Deadline of submission of application together with the curriculum vitae of applicant and other requirements shall be on October 15, 2009. All applications shall be addressed to:

2009 NCCA WRITERS’ PRIZE Secretariat
Planning, Policy Formulation and Programming Div. –
Institutional Programs
National Commission for Culture and the Arts
NCCA Building, 633 General Luna St.
Intramuros, Manila

Attention: Frances S. Alincastre
Planning Officer III

9. Materials that were not selected shall not be returned anymore.

COPYRIGHT AND OWNERSHIP RIGHT

1. The Grantee hereby grants the NCCA the first option to publish the output of the Grant. The NCCA will have the right to produce or authorize to be produced, for staging, telecasting, broadcasting, or cinema or other forms of exhibition from time to time any output of the writing grant. The NCCA will also be allowed to include the output of the Grant in the NCCA Website. The first option to publish of NCCA expires one year after completion of the Grant.

2. It is understood that the literary material submitted has not been submitted to any other award body or has not received any prize and is not a completed manuscript but a work in progress. Any violation of the guidelines shall mean withdrawal of the grant and any amount paid to the Grantee shall be returned to the NCCA. The award then will be transferred to the person who garnered the second highest vote during the Screening of the materials.

from ncca website.

at 26.

2009-04-24T16:17:00.000+08:00

photo by karola klier.

elehiya

2009-04-22T14:13:00.001+08:00

SARONG PAG-GIROMDOM
Para ki Josefina S. Nuñez

Igwang sarong Latino Amerikanong parasurat na nagsabi na an pinakamasakit na kagadanan iyo an enot na banggi. Duwang lado nin karanasan an nahihiling ko digdi: an primerong banggi kan mga binayaan o nagadanan asin panduwa an enot man na banggi kan nagadan duman sa estado o kamugtakan harayo sa harong, harayoon sa kinaban.

Kan nakaaging semana, nagadan an sakuyang tiyaon na si Josefina Nuñez o si Auntie Pining. Kaibahan ko an babaying ini sa kadakul na kabtang kann sakuyang buhay. Panduwang ina, enot sa mga katuod ko asin kaiba-iba sa mag okasyon, mapasimbahan man, sa mag cultural events, o minsan ngani sa pagpahayay-aya sa Lolo’s Bar, sa Bichara asin minsan sa CWC. Kayang guyod-guyudon sabi ngani. Pagkatapos kan pirang aldaw na pakikipaglaban (tibaad), dagos nang nautsan an sakuyang Auntie Pining asin sagkod ngonyan dai pa natatapos ining sakuyang enot na banggi. Kulang ngani an espasyong ini tanganing isalaysay an saiyang agi-agi asin naginibohan sa sakuya asin kun paano ko man siya nahiling na mabuhay asin idusay ini sa pagtabang sa kapwa orog na sa mga kapadian asin seminarista, sa mga preso asin sa saiyang mga katuod.

Nabisto ki si Auntie kan ako seminarista pa. Puon kaidto, binuksan niya an saiyang harong para sa sakuya asin minsan ngani kan bako na akong seminarista, pinadagos niya pa man ako giraray. Nag-istar ako saiya nin halawig na panahon asin ginibo niya ako sarong sadiri niyang aki. Kaibahan an saiyang tugang na si Auntie Fe, asin an maku-apong si Jackie, nag-istar kami sa laog nin sarong harong asin nagbilog nin pamilya. Ako para sa sainda asin sinda para sa sako. Sa laog kann harong ni Auntie sinurat ko an dakul sa sakuyang mag rawitdawit, sa laog kann harong ni Auntie, nag-adal ako kan sakuyang mag leksyon, nagtsek nin mag test papers, sa laog kan harong ni Auntie, namati ko an orog na pagpadangat kan mga tawong kayang laktawan an dugo, an pagtubod, an kamugtakan sa buhay.

Kun an pagiging magurang o agom dai naitao ki Auntie, mas orog niyang pinatalubo an pagiging ina asin mamomoton na tawo sa pag-agi nin pag-ako asin pag-ataman sa dai niya man ngani kaano-ano. An buhay ni Auntie buhay para sa kapwa-tawo. Sabi ninda, igwa daang sarong eksperinya na kaipuhan gibohon an sarong tawo—ini an pagsarig sa sarong istranghero sagkod na an istranghero magin katuod, magin kasaro, magin kadaupalang-palad.

Siisay an mahona na sa buhay ko mabibisto ko an arog ni Auntie Pining. Nagin marahay daw siya sa sako ta marahay ako saiya? O marahay lang talaga siyang tawo? Dakul an masabing marahay lang siyang tawo. Sa saiyang kagadanan, may parte sakuyang luhay-luhay man na magagadan, gigiromdomon siya kan gabos kong paggiromdom, sagkod sain, sagkod nuarin. Magigiromdoman ko an saiyang mga istorya kan saiyang pagka-aki, an saiyang mga lakwatsa sa Manila sakay an tren, an saiyang mga nakatrabaho, an saiyang mga istorya tungkol sa mga Amerikanong Heswita asin mga madre kan kolehiyo, an Naga na saiyang nahiling asin pinadangat. Gigiromdomon ko an saiyang debosyon sa Mahal na Ina, an saiyang pagsarig asin pagtubod sa simbahan asin an saiyang karahayan buot. Gigiromdom ko an kalunggay na ugbos niyang ginugulay, an marigoso na sinahugan nin chirizo, an saiyang sopas asin nilabunan na sira, an dai niyang pagkakan nin tilapia, an mga ataman niyang burak, an pagtukdo niya sako nin pagtipig nin gubing, an krismas tree sa harong na pirmi sanang nakatindog, an mga pagiromdom niya sa sakuya na mag-agom n asana kun dai man sana mapadi, an saiyang mga olok, an saiyang mga hapihap kun ako naghehelang, an saiyang matarom na hiling kun sige kong inum pagbabanggi, an gabos sa babaying ini na pinadangat ako na garo sadiri niyang aki. Gigiromdom siya kan gabos kong luha na sagkod ngonyan dai pa aram kun sain matugpa.

BULAN NI BALAGTAS

2009-04-05T12:54:00.000+08:00

Second Year hayskul ako kan enot kong mabasa an Florante at Laura ta nasa required readings ini arog kan Noli pag-third year asin man an Fili pag-fourth year. An Ibong Adarna bago ginibo ni Jolina, pigpabasa samuya kan na sa first year ako. Natatandaan ko na dai akong gayong naogma o nakasabot sa pagbasa kan Florante at Laura, nin huli ta dai man ini itinukdo samuya bilang sarong tekstong pampanitikan, kundi bilang istorya kun sain mamakanuod kami nin retorika asin bararila kan Tagalog na dai ko maintindihan kun sa panahon nin Balagtas o sa panahon kan nag-salin kan nasabing edisyon na ginamit mi sa klasrum asin kan panahon na idto. May iba-iba kaming pigbabasasang translations. Siguro mga sampulong Florante at Laura, an iba ngani samuya si komiks edisyon pa. Dai man ini pigriparo o pighiling kan samuyang paratukdo ta ‘baad kaya pareho-pareho naman sana an banghay asin an magiging dalagan kan istorya. Basta dapat dai makakan si Florante kan masisibang leyon asin bako si Laura asin Aladin an magkadagusan.

Bako pa man ako mag-abot sa pagbasa ki Balagtas na kaidto ribong kami kun Balagtas o Baltazar, pigtukdo naman siya sa elementarya bilang an Dante kan Filipinas, bilang pinakamaorag na parasurat kan saiyang panahon. Saro sa mga bayani na dai ginadan sa Bagumbayan asin an payo igwang dahon nin laurel asin nasa bintig kaidto na dyes sentabos. Aram ko ini ta digdi ako tinukdoan kan sakuyang ama na mag-adal nin kasaysayan, sa paagi nin pagtuom kan mga tawo sa sintabo. Pamuso si Balagtas sa mga linya na nagpapahayag mapapadapit sa pagkamoot. Sa mas pigtutubodan na pagbasa sa saiyang sinurat, an kahadean kan Albanya ibinaing man sa estado kan Filipinas kan saiyang panahon. Nagin man siyang muhon kan sarong tradisyon nin panulaan sa satuyang nasyon sa paagi kan pagsurat asin pagbasa kan mga rawitdawit na ini. Sa ngonyan kadaklan satuya nasa panahon pa man giraray ni Balagtas kun hinihiling an dapat na pagsurat asin pagbasa nin rawitdawit. May sadiri ining kumpas asin pagtaram kan mga linya na bako naman arog kaiyan an pagtaram niyato. Sa sarong libro ni Virgilio Almario pigtukar niya an istorya asin kaibahan kan Balagtasismo asin Modernismo sa panulaan kan Filipinas. Mantang nagtutubod akong dai ta kaipuhan na lingawan si Balagtas, siring na dai man kaipuhan lingawan si Dante minsan an kadaklan satuya dai naman nagtutubod sa kamurawayan o gagamban, langit, impyerno o purgatoryo, kaipuhan na itukdo sa mas bago asin mas ‘malikhain’ na paagi si Balagtas. Kaipuhan na siya balukaton sa kasaysayan na ginibo na sana siyang malipot na imahe nin mga parasurat rawitdawit.

Sinasabi na kita daa sarong nasyon nin mga pararawitdawit, mas dakul kitang poets kisa sa nobelista o parasurat-osipon. Siguro nin huli ta halipot sana an rawitdawit, alagad nin huli sa kahaliputan na ini man gayod, halipot man buhay asin interes na itinatao niyato sa pagsurat nin rawitdawit, sa pag-adal kaini asin sa kun paano kaini tinatawan nin kapahayagan an satuyang mga buhay. Nagsusurat kita alagad dai kita nagbabasa, sarado kita sa tradisyon asin rawitdawit kan ibang nasyon o kan ibang rehiyon. Dai nababakal na gayo an mga libro kan mga rawitdawit kun baga man hahagadon sana ini. Maray pa an baduya saka fishball pigbabakal. Alagad, dai magagadan an tradisyon nin pagrarawitdawit dawa pa ini malugi sa merkado, dawa pa lingawan na ini kan banwaan asin mabua o magpakaburat na sana an mga makata. Ibabalik giraray kita sa panahon kan mga berso, sa panahon na kakaipuhan ta an tataramon asin kun paano niyato ipapahayag an mga yaon sa satuyang buot asin isip bilang mga tawo sa kinaban. Siring ki Balagtas na sa panahon na dominante an Kastila asin an Latin bilang mga pinakapoderosong tataramon, pinili niyang magsurat sa tataramon kan mga sinakop, kan saiyang tataramon na Tagalog. Kun kaya sa bagay na ini, importanteng muhon si Balagtas sa kasaysayan kan panitikan sa banwaan na ini, kaipuhan na siya giraray na pag-adalan asin basahon. Sarong magayon na proyekto iyo na matawan siya nin tultol na dakitaramon (translations) minsan sa anuman na Bikol asin mabalukat sa parehong kasaysayan na pigtutukdo siya bilang sarong anino, bilang harayoon na bitoon na pinapagal kita sa pagtingag.

An bulan nin Abril, Bulan ni Balagtas sa Filipinas asin ini man Bulan kan mga Para-rawitdawit. Dai ining gayong pigtatawan pa nin rarom asin kolor. Sa Bulacan asin sa Manila, igwang mga selebrasyon sa pagiromdom ki Balagtas, siring man sa iba pang parte kan kinaban, na piggigiromdom an Abril bilang Month of Poetry and Poets, ini man an bulan na namundag san Ingleserong si Shakespeare na siring ki Balagtas nagsurat sa Ingles sa panahon na an dominante iyo an tataramon kan Iglesya. Sa mga pararawitdawit, mga parabinwit nin berso, sa mga biko-bikong salog kan satuyang rehiyon, yaon an sakuyang pagtagay asin pakidumamay.

bagong rawitdawit

2009-03-30T17:28:00.000+08:00

MATA

Kun dudukliton ko an sakuyang mata
asin mahiling ko an gayon kan mga ini,
kun sa kun pa’no tinipon kaini an liwanag
asin an mga imahe kan sakuyang rawitdawit,
kun pa’no ako pinaturog sa imbong asin diklom.

Hihilingon ko an mga saradit na ugat na yaon digdi
patunay kan sakuyang tinagaman asin ginikanan
siring kan sakuyang apoon na lalaki
na dai naggamit nin antipara sagkod mautsan
o sa apoon kong babaying may rigmat
na garo sa kitkilat an paghiling orog na kun
ginagadan an mga langaw na minatugpa
sa saiyang dai napipilang balos.

Hahanapon ko an mga rason kan mata
kan mga dai paghiling nin diretso sa kamera,
‘baad may mga iwinalat na gira an panahon
sa mga pagpapasipara ko sa magkapirang bagay
arog kan surat na parong alkampor, layas na burak,
arakiak, o magin an isla kan Daruanak
na enot kong nahiling sa sarong pangiturogan.

Hihingowaon kong simbagon an pirang hapot
arog sa kun pa’no ko nagibong hilingon an mata
kan damulag kataid an natiyanan na bubon
asin an gadan na kahoy nin balaigang,
Kun pa’no ako nakakakan dawa minalaog
sa isip an buklat na mata kan orig sa karnehan
o an mga mata kan alabado sa simbahan
asin idtong mga matang pigtuod na magtaram sa laog
kan mapapas’it asin mababawang sinehan.

Kun dai ako matatakot sa dugo
asin makakayanan ko an kulog
kan sadiring pagduklit,
kun dai ako mag-aalangan sa kinaban
asin sa kun ano an sasabihon sakuya
kan mga tawong makakahiling sa sako,
saka ko pa sana maaraman an tunay
na kahulugan kan sinasabing kagayonan
na dai kaipuhan nin anuman na panalmingan.

March 30, 2009* Iriga

AN HAPON NI HARRY POTTER

2009-03-30T17:10:00.000+08:00

Nangingirit ako sa laog kan sadiri ko kan enot kong pag-atendir kan graduation sa unibersidad kun sain ako nagtutukdo. Duwang okasyon sana an natatandaan kong naggamit ako nin toga, kasu pagtapos kan Grade 6 asin sa hayskul. Nasundan ito kan Sabadong Hapon kun sain sa giraray nahiling ko an nagraralayog na banderitas, an makokolor na toga asin an mga ranggo kan inadalan, an mga medalya asin diploma asin an mga haralawig na diskurso na minaikot sa diskurso kan paglaom, pagtubod asin an pagkamoot sa Bikol.

Bilang sarong ritwal, an graduation ceremony igwang manlain-lain na simbolo na nagtutulod nin magkapirang pagpapakahulugan. Yaon digdi an paghiling kun ano an edukasyon arog baga kan pagiging liwanag, susi, o lisensya kaini sa pag-atubang sa kaabtan, sa puturo. Yaon man digdi an mga maserbing panalmingan, mga tataramon nin kadunongan na itinatao kan sarong midbid asin respetadong tawo. Magin pribado o pampublikong eskwelahan igwang sadiring bisyon asin misyon kun paano pipilion an mga mataram sa mga graduation ceremonies na ini. An iba mga alumni, an iba mga midbid na tawo arog kan pulitiko, negosyante, asin iba pang pwedeng may koneksyon sa eskwelahan. Dai ta man manenegaran na an panahon na ini, iyo man an panahon kan pangangampanya. Dakulang katipiran na ini sa mga pulitiko, na ngonyan pa sana binabasog na an satuyang mga mata kan saindang tarpaulins asin streamers na nagpakuriyat sa satuyang mga kalye. Ini an mga bagong monumento, ini an mga bagong pana’awan kan banwaan na kulang sa kritikal na paghorop-horop.

Mantang pighihiling ko an mga estudyanteng nagpaparaso asin nagpaparetrato, nagigiromdoman ko an karakter ni Harry Potter asin an saiyang kinaban bilang repleksyon man kan sarong akademya. Kun pano an siring na gubing (toga) agid sa mga pigsusul’ot kan mga nasa kinaban ni Harry, nagpapahiling sana kan hararom na impluwensya kan pansulnupan na pagbado-bado sa satuyang sistema kan edukasyon. Kaya ngani, sabi kan kataid kong maestro, mas marahay talaga an ‘sablay’ na gamit kan mga nagtapos sa Unibersidad kan Filipinas, bakong mainit, simpleng disenyo asin praktikal. Alagad, dawa mainit asin impraktikal, pigtitios asin piglilibang na sana kan kadaklan an sadiri, sa pagtext, pagparetrato, pag-isip gayod na sarong beses sana man ini sa sarong taon, asin ‘baad an kakanon pagkatapos kan seremonya.

Sa sakuya, simbolikong marahay an paggamit kan toga na agid ki Harry Potter, enot digdi an imahe mismo kan akademya—na digdi, arog ki Harry, pigtutuklas kan mga nag-aadal asin kan mga paratukdo an saindang mga kakayahan. Ini an mahika na nasa gabos na naghihingowang mag-adal. Asin sa parte kan mga nasa faculty, orog na kaipuhan, iyo an kapangyarihan kan pagsiyasat o research na kinakaipuhan na darahon sa mas halangkaw na lebel asin bako sana sa paagi kan mga theses na minolino baga o pigpabakal nin tolo piso, magkaigwa sana nin titulo asin ranggo. Kun kaya an kapangyarihan na ini, dai minatalubo asin iyo na mismo an nagkakawsa kan pagruro kan sarong akademya o unibersidad. Orog na kun an akademya dai minaluwas sa sadiring kweba kaini, na an anino sana an pigpapaniwalaan na imahe kan reyalidad asin bako na an liwanag na nagkakawsa kan mga anino. May mga unibersidad, pribado man o publiko, na naging inbreeding an nangyari sa mga paratukdo asin sa nagpapadalagan mismo. Sinda-sinda an nagtuturokdoan. Daing tultol na Faculty Development Program nin huli ta an kadaklan kan kwarta pigbabaranga pa giraray kan pamilyang may sadiri. Kun igwa man pigserserbihan an unibersidad, iyo ini an mga political gains na maitatabang kaini sa saindang angkan sa paagi nin pagbukas nin mga scholarships asin iba pang programang makakatulod kan saindang political na agenda. Alagad bako sana sa pulitika, pwede man na magin sarong negosyo an unibersidad, sarong dakulang business enterprise asin pareho kaining kinakakan an sistema kan edukasyon sa satuyang rona.

Mantang pighihiling ko an mga estudyanteng saro-sarong nagpapaso, pighahapot ko sa sadiri ko an manlain-lain na hapot, puon sa personal sagkod sa mas mahiwas na kahapotan arog kan, ‘Natukdoan ko daw an mga estudyante ko nin tultul asin hararaom? Anong trabaho an naghahalat sa sainda? Siisay digdi an malingkod sa Bikol? Siisay an mahali asin dai na mabalik pa? Siisay man daw an matukdo? Pira na an bados o an nakabados sa mga ini? Mga hapot na dai ko tulos-tulos masisimbagan, mga hapot na daing kasigurohan kun manunumpungan ko nin simbang. Alagad, kun igwa man na kaipuhan na tungkosan gayod sa mga hapon nin kahapotan, iyo na an pagtapos sa eskwelahan saro sanang lakdang tanganing mas mapakusog an buot sa pag-atubang kan dakula pang kinaagahan, sa pagtubod na mapaparahay asin mahahanap man nanggad an kahulugan kan buhay. Ini an tunay na kapangyarihan, an mahiling an posibilidad kan satuyang pagkatawo asin mahimo ini susog sa satuyang mga kamawotan asin paghihingowa. Ini gayod an sarong leksyon sa hapon na garo kita nasa kinaban ni Harry Potter.

PALANCA SA BIKOL

2009-03-25T11:17:00.000+08:00

Sa petsa 30 kan Abril, bago mag-alas dose nin matangang banggi, isusumite an mga sinurat para sa taon-taon na Carlos Palanca Memorial Award for Literature. Mantang binuksan an bagong kategorya nin pagsurat nin rawitdawit na pan-aki, mayo pa man giraray nin kategorya para sa Bikol nin pagsurat sa osipon mantang nagtatao an nasabing foundation sa Iloko, Hiligaynon asin Sebwano. Dai ko mantandaan na igwang panahon na binuksan an kategorya para sa Bikol. An siring na pangyayari na daing kategorya sa Palnca para sa Bikol, an nagtulod sa pamilya Arejola na buksan man an Premio Tomas Arejola sa Literaturang Bikol kan taon 2004. Duwang kategorya ngona, rawitdawit dangan osipon. Asin pagkatapos kan limang taon, an nasabing papremyo, bukas na sa kategoraya nin pagsurat nin nobela, osipon na pang-aki, dula asin sanaysay. An nasabing premyo an naging Palanca naman kan Bikol na nagtutulod sa anuman na tataramon sa Bikol. Nangangahulugan na bako sana an Bikol kan Naga o Legaspi an pwedeng gamiton sa pagsurat o kan anu pa man na sentro kundi minsan an Bikol kan mga taga-Buhi na may nagbali naman ngani kasu nurong taon.

Ngonyan na igwa naman kitang sadiri, may pangapodan kita na magbali kita sa mga siring na kumpetisyon nin huli ta an kapangganahan digdi iyo na makakadugang ka sa naglalawig na panurat Bikolnon sa kontemporaryong panahon. An mga pakontes na ini, nakakatabang man tanganing itulod an sarong parasurat nin huli ta an mga huwes sa nasabing kontes, sa kaso kan Premio Arejola, mga parasurat man asin kritiko o iskolar sa kulturang Bikolnon. Dakula an naging pagbusol asin insentibong tinatao kan premio Arejola sa ngonyan asin ini dai na malalaktawan sa pahina kan satuyang agi-agi. An Arejola nagpadagos na giromdomon an pangaran kan saindang apoon na si Tomas, na saro man na propagandista kan panahon ninda Rizal, Panganiban asin Plaridel. Ngonyan na igwa nang Premio Arejola, tama pa dawn a maghagad kita nin kategorya sa Bikol sa Palanca. An simbag ko, Ano ta dai?

Nadangog ko na an magkapirang dahilan kun tano mayong kategorya sa Bikol. Enot digdi, may nagtutubod na tigbak na an panitikan niyato. An mga nasabing tawo, may gikan satuya, may sa luwas, alagad dakul an gikan sa Bikol na nagsasabing, matitigbak man sana an mga pinunan niyato. Sa sakuya, enot na muna matitigbak an mga tawong ini bako matigbak an literaturang Bikolnon na dai man namundag sa panahon ko, o sa panahon kan alkalde, kundi ini may ginurangan na ini. Ini an buhay na dai kayang gadanon minsan kan tolong gatos na taon nin kolonisasyon asin iba pang kunsomisyon. An panduwang dahilan, iyo na sa anong Bikol isusurat an mga osipon. Saro sana an Hiligaynon, an Iloko, asin Sebwano, alagad dakul an tataramon sa Bikol. Digdi ko nahihiling an pangangaipuhan na orog na magsurat asin pahib’ogon niyato an bokabularyo kan mga nasa sentro. Gamiton an Bikol kan saimong lugar sa pagsurat, s pagdiskurso. Bako ining madali nin huli ta sa panahon niyato kinukondisyon kitang magsurat, magtaram, mag-isip sa Inggles o Tagalog. Mayong maraot sa mga tataramon na ini. Alagad igwang mapapasala kun ano an satuyang papaorogon. Bikol ngona bako an iba. Asin nin huli ta igwa nang makusog na behikulo nin komunikasyon an mga tataramon na Tagalog asin Ingles, mas orog niyatong kaipuhan na magsurat, magbalik sa mga tataramon na yaon sa satuyang lugar. Mamoot kumbaga sa tataramon, na sa tataramon na ini maipapahayag ko an sakuyang pinakahararom na eksperinsya asin paghiling sa kinaban na minapuon sa kun sain itinalbung an sakuyang inulnan. An isyu kan istardisasyon kan Bikol malaog sa orolay na ini. An masasabi ko, buksan an kategorya sa anuman na tataramon sa Bikol, magsugal, magkua nin mga huwes na may kabatiran sa mga tataramon niyato asin an mangyayari kaini, mas dakul kitang pagkakaparehong mga tataramon asin ini an mabugkos satuya. Kun igwa man nin pagkakaiba, ini orog sanang mapararom kan satuyang paggamit kan mga tataramon niyato.

Nin huli ta an Bikol bako sana sa sentro o sa gilid, an tataramon niyato sarong pwersa, sarong kapangyarihan na haloy nang naghahalat tanganing gamiton kan mga tawong nagmamawot na himoon an saindang rehiyon, an lugar kan satuyang imahinasyon asin mga kamawotan. Kaya pangapodan man sa mga parasurat an orog na magtuklas kan mga tataramon na Bikol na yaon sana sa satuyang palibot.

Kun bubuksan man an kategorya sa Palanca, magiging dakulang tabang ini sa pagtulod kan satuyang panitikan asin mabuhay ini kan pagsurat nin osipon o kaya nin nobela, o minsan nin dula o pelikula. Dai mag-alangan sa kun anong tataramon ta an pagsurat, sarong proseso nin paglinig, nin odok na paghiling, bako sana kan satuyang nahiling kundi minsan kan tataramon na satuyang gagamiton tanganing maipahiling an satuyang nahiling sa nagdadangog na kinaban.

KAWAT SA KALAYO

2009-03-19T15:11:00.002+08:00

Tess Consulta, Eros 4 Photo by Jan Davila

Piggigiromdom ko kun nuarin ako enot na nagkawat nin kalayo. Kun nuarin ako enot napaso, kun nuarin enot kong namati an init kaini. Sa bulan na Maros, pigpapataniran kita, pigpapagiromdom na magmaan sa kalayo, na mantang ini katuod kan tawo, ini man an saiyang mortal na kaiwal. Ini man an sinasabi baga kan mga gurang, na marahay na an mahabonan kisa sa masuloan, na bawal pa ngani an magpadagos kan mga nasuloan nin huli ta dinadara kaini an malas.

An kalayo dakulang simbolismo puon sa puon pa kan sibilisasyon kan tawo. An kalayo ngani saro sa apat na elemento na nagpapadalagan bako sana gayod kan kinaban kundi kan bilog na uniberso. Ini an saro sa mga pwersa, ini an mga imahe yaon sa bulkan, an kalayo kan saldang, an kitkilat, an santelmo asin sa mismong liwanag na satuyang hinahanap sa kadikloman. Ini an nagluluto, nagpapatutong, asin an sabi ngani baga nagpapainum pa satuya. Minsan, sa mito kan paglalang, yaon an elemento kan kalayo sa paglalang, na may nahilaw, natutong, asin tamang-tama sana na iyo man an sinasabing pinunan kan satuyang rasa, kan satuyang kolor-dagang kublit. Sa mga osipon na ini, mahihiling na an kusog asin liwanag kan kalayo, pinapakinabangan kan tawo o kan kinaban asin kita nakagamot digdi na daing gayo niyatong pighihiling o pinag-aadalan. Alagad an mga mitong ini nagserserbing istruktura nin paghiling o panan’awan.

Sa sarong nabasa ko, an kalayo an enot na pig-omaw kan tawo kan ini saiyang matuklasan, an kalayo na enot na nahiling sa diklom kan kuweba, an kalayo na iyo an nagtukdo saiya, sa paagi kan liwanag kaini, kan tawo pasiring sa saiyang kapwa, na iyo man an pwedeng gamiton kan tawo sa pagraot kan kapwa-tawo asin kan kinaban. An kalayo sagkod batbat, nagin mga bomba asin an pwersang nagmukna, iyo man an pwersang maraot sa satuya. Nagpapahiling sana ini kan siklo, kan trahedya kan tawo na maguru-utro sigun sa apat na elemento. Apwera sa kalayo bilang pwersa, ini man an imahe kan kadakalan satuya kun ano an impyerno. Pigtutulod ini kan simbahan, kaiba kan imahe kan asupre. Alagad, an kalayo bako sana man sa impyerno, ginagamit man ini kan simbahan bilang imahe kan banal na espirito, asin an mismo akto nin pagpurga tanganing malinigan kita asin makahiling nin liwanag. Kun kaya an espirital na dimensyon bako sana sa tubig kan bonyag, kundi sa kalayo kan kumpil na iyong nagpaparigon sa kalag kan tawo. Kun kaya, mahihiling na an sarong simbolo, dai man naggad malilimitahan sa sarong kahulugan sana man asin minsan an simbahan arog kan Katolisismo, ginagamit ini. An bulan bako sana man simbolismo ni Santa Maria asin ini man an simbolismo kan demonyo sa magkapirang obra biswal, asin sa satuya ngani mas konektado ini sa imahe kan aswang na dai sana napuputol an hawak kundi nakasakay naman sa sighid na impluwensya man kan luwas sa satuya.

Nagiromdoman ko kun nuarin ako enot nagkawat kan kalayo, minsan pigpapatanidan akong dai magkawat kaini ta kukulgan ako kaini, alagad an mahika kaidto, kan panahon na nagibo kong iburubalyo an sakuyang muro sa naglalad na gasera, na dai ako nakukulgan, na dai ako napapaso, asin ini man an enot na na mahikang pigpahiling ko sa sakuyang mga tugang, asin puon kaidto dai naman nanggad ako nawaran nin pasinasyon asin kamawotan na maghorop-horop sa liwanag, sa kalayo, sa aninipot.

NAME D POETS

2009-03-19T15:01:00.000+08:00

obra

2009-03-02T11:53:00.000+08:00

HURU-HAIKU 2

Barotong pinagabat
kan darang lambat.
Duros, pasabat.

Binaak an tulak
kan pating-- singsing.
Igwang uminiyak.

Gapong natagalpo
sa gadan na dagat.
Labi kamundo.

Tuko kuminurahaw
Puminiyok,
nagkariribaraw.

Nasalabay sa tabay,
sabay dakop
kaibahan sangbay.

Baybayon, alon
kakanon, agom
Magayon na panahon.

Sinarom.
mga anino nin tawo.
Ay, itum na sirum.

Nag-aati,
nagruluwasan
agi-agi buda ati.

Rapsak, purusngak
alak surup'ay
sa palibot kan amak.

EBA

2009-02-22T18:03:00.001+08:00

february blues

2009-02-19T12:58:00.003+08:00

SONETO XVII
Pablo Neruda
Translation in Iriganon by Kristian S. Cordero

Di tay ka payaba na arog baga ku malaka-mahal
na asin na kolor rosas, dyamante
o adtong mga naglalayog-layog
na uro-alasdose na nagpapakarab:
Payaba tay arog sa kun pauno pinapayaba
a pirang bagay na sinasaray ka ngitngit,
di pigsasabi, sa pag-ultanan ka anino saka ka kalag.

Payaba tay ka arog ka masetas
na diri nagtatambo alagad saray
sa luog niya a liwanag-gaan ka kanyang mga burak,
saka salamat ka pagpayaba mong an,
na nasa luog man ka awak ko, nabubuhay,
pinapaluwas a maamot na alisngaw galin sadi kinaban.

Payaba tay ka na diri ko isi, kun paano,
o kun kuno, o galin sari, payaba tay ka, amu na yan,
uda mga rimalaso o pag-orag-orag:
Payaba tay ka sa arog sana kading paagi,
ta da naman ako ising pagpayaba

apwera kadi, na uda ako, uda ika,
na malakalipotok, na a kamot mo
sadi ruruggan ko, nagigin kamot ko man,
na malakalipotok na kun ako napapaturog,
a mga mata mo a pin-nipikit.

Taboan photos

2009-02-19T12:48:00.004+08:00

Photo by Gen Asenjo

with Christine Bellen

With Harold, Gen Asenjo and Pete Lacaba

re-printing....

2009-02-07T17:25:00.002+08:00

Design by Vic Nierva.

Dissent for Real “Good Governance” by Che Carpio

2009-02-02T18:03:00.005+08:00

Enshrined in our Constitution is the fundamental principle that “public office is a public trust.” Simply put, WE, the People, are the BOSS. Thus, all elected and appointed public officials and employees are but our “public servants.” And to ensure that government performs as it should, equally enshrined in our Constitution are our basic rights of free speech and freedom of information, which rights are further secured in the fundamental principle of full transparency in government.

Take the case of the on-going dispute between the Naga City government led by Mayor Jesse Robredo and the local Church of Caceres as regards our Peñafrancia celebration every September. An offshoot of the efforts of Archbishop Legaspi to ensure that we do not trivialize our devotion to mere city-sponsored “street parties” is a re-examination of our activities. This necessarily entails looking at the bigger picture, that is, to scrutinize the local government itself, especially the leadership of our mayor.

With more reason must we pursue such review given the awards he and the city have achieved in his long years in power. We cannot rest on our laurels, as the old saying goes. Indeed, the hallmark of true leadership is being able to stand up for the entire world to check on you.

Now, when a citizen voices out his or her opinions, whether intelligent or silly, objective or biased, sincere or sarcastic, politically-motivated or plain commentary, and true or untrue, public officials must listen. This means giving them due consideration with utmost respect.—with the word “respect” underlined.

Thus, a citizen or any person, regardless of religion, status, or background, who speaks out deserves courteous treatment at the very least. And elementary rules of civility and public ethics abhor insult, ridicule, and worst, ad hominem replies or attacks on his person and private life. Otherwise, we cause a chilling effect amongst the people and stifle dissent, which is a vital ingredient in the marketplace of ideas that forms the bedrock of democratic government.

On this point we note the recent open letter of Fr. Wilmer Tria, Chair of the Philosophy Department of Ateneo de Naga, to Harvey Keh who teaches at the Ateneo de Manila and who wrote an article heaping praises on Mayor Robredo as a “hero” for good governance. Fr. Tria questioned Keh, among others, thus: “I completely understand your will and tenacity for moral recovery especially in the leadership in our country. However, in your desire to present heroes, you miserably failed to present the truth. Instead, you fortified a myth, a fantasy of good governance embellished by all the trimmings of a Disney movie.” He also asked: “Did it not occur to you that Mayor Robredo’s 16 years in power manifests how he failed to groom anyone to take his place? Is this good governance?”

Curiously, in what is otherwise an intellectual debate between two professors or “academics,” Mayor Robredo immediately intervened by way of his Chief of the Naga City Visitor’s Center Joe B. Perez (also Editor-in-Chief of Bicol Mail), directly replying to Fr. Tria:

“Mayor Robredo forwarded to me your letter to Mr. Harvey Key, founding chair of Kaya Natin!, a movement composed of Filipinos from different sectors of society that aim to espouse genuine change and ethical leadership in our country. “

“Not surprisingly, I find the letter as yet another attempt to smear his person, belittle his leadership, and insult the competence and character of other innocent people and groups. Obviously, you want a wider audience for your piece of work that, regretfully, reeks of bias, sweeping abomination and baseless accusations.

“I am surprised, however, that such invectives that I find in the letter and the caustic and stinging ridicule that you unleashed would come from a man of the cloak who purports to be a church spokesman. Frankly, I cannot understand the motives that are now driving you to cast aspersions at every chance on his person, in particular, and the city leadership and its people, in general.”

This letter followed Mr. Perez’s circulated email to Robredo, thus: “fr. tria is is genius in fund raising. did those funds go to any of the poor children that he raves about?” (sic)

Mr. Perez continued: “fr. tria is a familiar face in the city's trendy water holes, eating the best food at the costliest restaurants. he must have been so inebraited that he hates the glare of our lampposts summoning him to go back to his room at the seminary. and did he once ever give some leftover to the watch your car boy waiting in his car through the wee hours?” (sic)

Sadly enough, Perez went even further to malign Archbishop Legaspi himself: “archbishop legaspi has been in naga with that title for 25 years, more than the mayor in his post did. did wilmer complain? despite his 25 years here, his archbishop until this time has not learned to speak and write in bicol. is this how sincere the archbishop is with his flock and the local community?” (sic)

The idiocy of City Hall’s reasoning is quite obviously res ipsa loquitur or speaks for itself. Nevertheless, lest there be any confusion on this score, it bears stressing that such argument is misplaced, a tu quoque or you also (ika man ngani) fallacy in fact. Our Archbishop is an appointed church official who serves by the grace of God at the pleasure of the Holy Father while Robredo is a local government official who is supposedly “elected” by the people for a specified term and number of terms.

Secondly, language is but a nice-to-have tool for communication and not the barometer for dedicated work. Indeed, how often have we complained about the platitudes and lip service that we usually get from government? For that matter, that Naga has “watch your car boys” in the “wee hours” is itself an admission of the mayor’s non-enforcement of the curfew for minors and an indicator of underdevelopment or problems yet unsolved—for every child must not be out there trying to earn a living but must be already resting in the comforts of a decent home with his family.

Thirdly, by way of example of selfless leadership, Archbishop Legaspi has been instrumental in the promotion of no less than six (6) bishops from Caceres, namely, Benjamin Almoneda, Prospero Arellano, Manolo de los Santos, Adolfo Tito Yllana (now an archbishop, too, and Apostolic Nuncio to Pakistan), Jose Rojas, Jr., and Gilbert Garcera.

Fourthly, Archbishop Legaspi has generously shared his powers, if you will, and strengthened pastoral care and made it even closer to the people by the creation of the Prelature of Libmanan (a sub-diocese of Caceres with its own bishop) and half of the 75 parishes existing today in Caceres .

And we can go on and on with the many fruits of Archbishop Legaspi’s persevering apostolate.

Going back to Robredo, who is the ISSUE—and not Archbishop Legaspi or Fr. Tria, I noted a few years back that he moved from Lakas to the Liberal Party. I hope that was not for political expediency although it certainly appeared to be so, Lakas being under the Villafuertes by then. Nonetheless, from one liberal to a fellow liberal now, Mayor Jesse might want to take heed of the fundamental principle espoused by the German protestant theologian Friedrich Naumann that “a functioning democracy needs politically informed and educated citizens” and “civic education is a prerequisite for political participation and thus for democracy.” And at the heart of that principle is dissent. Yes-men are for demagogues and dictators.

In fine, democracy is not about having elections only and good governance is not about reaping awards. Furthermore, transparency is not simply publicizing information on the internet or elsewhere. Genuine democracy is about welcoming dissent in public administration towards a continuing engagement by the governed with government. After all, public officials must never forget, Robredo and Perez included, that We, the People—which includes Archbishop Legaspi and Fr. Tria in their own right as citizens and Church leaders, are the Boss.#

PUMAPEL

2009-01-31T17:33:00.000+08:00

SINA DARAGANG MAGAYON, KULAKOG, JUAN OSONG
AT ANG ALAMAT NG YOUTUBE
Kristian Sendon Cordero

Maikli lamang ang sasabihin ko ngayong hapon. Naniniwala ako na ang maikling kuwento o maging ang pelikula man, katulad ng iba pang sining ay isang pagtatangka sa mga maaari. Ang lagi’t laging pagdutong sa mga binubuo at winawasak na naratibo ng ating mga mundo ay patuloy na itinataguyod ng posibilidad sapagkat ito ang puso at kaluluwa ng imahinasyon. At ang mga posibilidad na ito ay di kayang saklawin lamang ng ating mga paningin kung kaya naghahanap tayo ng iba pang mapagsisidlan ng ganitong mga posibilidad. Marahil ito ang dahilan ng ating mga imbensyon sa panahong patuloy tayong naghahanap ng mga saysay sa ating mga salaysay.

Dahil hinahangad ng panayam na ito ang pagbibigay sa inyo ng ideya tungkol sa maaaring ikuwento sa pamamagitan ng pelikula, magbibigay ako ng ilang mga puntong nais kong pagmunihan natin, mga puntong batid kong salat sa mga teoryang pang-akademiko.

Simulan natin sa tanong: Binago ba ng pelikula ang moda at istilo ng ating pagkukuwento? O sadyang naangkop lamang ang pagsibol ng bagong estitika sa pagkukuwento dahil na rin sa imbensyon at lumalagong teknolohiya na dala ng pelikula? Wala akong malinaw na sagot dito, ngunit naniniwala ako na may natatanging relasyon ang pagkukuwento sa paggawa ng pelikula, sa parehong dahilan rin kung bakit may relasyon o koneksyon ang pagbabasa at ang panood ng pelikula. Ang pagsulat sa paggawa at ang pagbasa sa panonood. Laging mayroong dayalekto ang relasyon, may tunggalian.

Naniniwala ako na ang dahilan ng pagpili sa akin bilang taga-pagpanayam para sa hapong ito ay dahil na rin sa aking pagiging manunulat at naglalayon kayong makapagsiwalat ako ng mga bagay o material na maaaring maging binhi ng pagsisimula sa mga maaari nating gawin. Alam kong mas higit na nangangailangan ng tao sa paggawa ng pelikula, ang manunulat ay isang bahagi lamang, na ibang-iba naman sa manunulat ng kuwento kung saan maaari siyang maglakbay ng mag-isa, magsulat ng mag-isa. Ngunit marami man ang tao sa likod ng pinilakang tabing o isang tao ang nasa likod ng mga pahinang ating binabasa, ang mga sining na ito ay isang pa ring pagtatangka upang makiisa.

Noong nakaraang Martes, nagbigay din ako ng panayam tungkol sa pribado at pampublikong espasyo at tinukoy ko bilang halimbawa ang plasa at kalsada, kung paano tayo nabubuhay sa panahon ito ng mga billboards at kinalburong monument ni Rizal. Mahalagang banggitin ko uli na sa paghahanap ng kuwento, naroroon din parati ang panawagan ng pribado at ang pangako ng publiko. Sa paghahanap ng mga pribado at pampublikong espasyo na siyang magiging material o tanggupan ng ating mga kuwento, kinakailangan natin ang memorya ng heyograpiya na nagpapalawak at nagpapalalim sa heyograpiya ng ating memorya. Sa madaling sabi, nangungusap sa atin ang lugar, nagsasalita ang mga espasyo, may kuwento at alaala ang heyograpiya at sa atin pwede natin itong tawaging Iriga, Naga, Legazpi, Albay Viejo, Bagamanoc, o Bikol.

At mula sa mga espasyong ito, maaari tayong gumawa ng mga bagong kartograpiya ng pagkilanlan sa ating mga itinataguyod na sarili. Kung kaya lagi’t lagi kong binabalanse ang halaga ng kasaysayan ang at ang paghinog nito sa ating panahon. Ito marahil ang kulang sa atin, ang memorya ng heyograpiya. Kung kaya mahalagang pakatandaan na kung Bikol ang espasyong ninanais mong panahanan, ang ninanais mong maging sisidlan ng iyong kaluluwa, ay maigamot natin ang ating mga sarili sa mga topograpiya, katubigan at kalawakan ng Bikol na patuloy na pinatitingkad at binubuhay ng mga kuwentong katulad nina Daragang Magayon, Kulakog at Juan Osong at mahalagang elemento nito ay ang tataramon, ang salita kung paano ikinukuwento ang kanilang mga salaysay maging sa panahon ng Youtube. Kung mapapansin ganito nabubuhay sa heyograpiya ng memorya ang ating lugar sa pamamagitan ng mga kuwentong narinig, ginawa natin mula sa kailaliman ng lupa, mga magindara sa ating mga lawa, mga mitong patuloy na nagsasalita sa atin.

May nagsasabing gasgas na ang mga kuwentong ito, ngunit sa mga bagong sibol na tenga, ito’y himig pa rin, ito’y kuwento pa rin na patuloy na nagsisilbing mga mahalagang muhon at koneksyon na rin sa ating henerasyon. Mahalaga at makahulugan na ang muling pagdungaw sa mga mitong ito na binabalikan na sa akademya bilang mga mahahalagang bahagi ng ating diskurso. Makahulugan din na sa pagbasa muli ng ating mga mito ay makita natin ang koneksyon nito sa iba pang rehiyon. Pansinin halimbawa na kung si Sinukuan at Makiling ay mga ada ng mga bundok ng Arayat sa Pampanga at Makiling sa Laguna, ang bulkang Mayon ay isang libingan ni Daragang Magayon na pumapasok na sa sensibilidad natin bilang mga bahagi ng Kasamyan o Kabanwa. Ngunit ang mito ni Daragang Magayon ay hindi lamang ang nag-iisang mito na isinasalaysay. Sa mga tula ni Merlina Bobis, higit niya itong pinatingkad sa kanyang mga berso, ang imahe ng bulkan bilang amasona, bilang mandirigma. Mabubuhay giraray si Daragang Magayon, dai na siya magiging bulkan, dai na siya magagadan.

Ipinakita ni Bobis na ang babae ay hindi lamang saksi ng giyera ni Panganoron at Pagtuga, kundi magpapasya, at pipili ng kanyang mangingibig. Maraming bersyon sa mitong ito na kakikitaan ng unibersal na tema, katulad ng tunggaliang mayaman/mahirap dayo at katutubo/ liwanag/ dilim. Ngunit sa ilang bahagi ng Albay, may mga matatanda na tinatawag itong Ma’yong na ginamit naman na pamagat ng inhinyerong manunulat na si Abdon Balde. Mayong dahil hindi kailangang bigyan ng pangalan, mayong dahil sa panahon bigyan ito ng pangalan ay mawawasak ang ganda nito, sapagkat kailangan lamang nating magmasid, tumingin at mabihag sa angking ganda nito. Alin man ang bersyon an paniwalaan at itaguyod natin, lagi’t laging iuugnay tayo nito sa naratibo ng iba pang lugar, ng iba pang kultura.

At katulad ng ari ni Kulakog, lumalaki at lumalaki ang mga elementong di-kapani-paniwala sa mga kuwento upang patuloy itong lumaki, upang patuloy itong tangkilin ng mga mamamayang pinag-uugnay ng kanilang salaysay. Kung kaya maaaring tingnan na ang higanteng si Kulagog ay ang Bernardo Carpio ng mga Taga-Montalban. Ito ang imahe ng higanteng lalaki na maghahanap ng kanyang asawang si Tilmag na namatay dahil na rin sa pagkahulog nang minsang tumawid ito gamit ang titi ni Kulakog. Maririnig ang mga kuwentong ito sa Minalabac kung saan merong mga deposits ng bingkay sa baryong tinatawag rin na Bingkay.Sa Catanduanes may rock formation na tinatawag na buto ni Kualakog dahil may paniniwalang ginagamit ni Tilmag na tulay ang kanyang titi upang tawirin ang Albay Gulf kung saan kumukuha siya ng apoy mula sa bulkan ng Apoy, ang Mayon. Kung gagawin itong pelikula, hindi yata ito lulusot sa MTRCB dahil macecensor sa tulay pa lang na gagamitin. Ngunit bilang teksto, maaring basahin ito at gawan ng pag-aangkop sa mga naratibong ating binubuo at kinakaharap. Narinig kong ginagamit na patakot si Kulakog sa mga batang babae upang umuwi ito ng maaga sapagkat naghahanap pa rin ito ng kanyang bagong mapapangasawa simula ng mamatay ang kanyang asawang si Tilmag dahil nahulog ito sa dagat/tubig nang aksidente nitong malaglag ang kanyang dalang apoy sa ari ng higanteng asawa. Sa baryo ng Bingkay sa Minalabac, pinaniniwalaan na may yapak si Kulakog at ang bingkay na natipon ay ang mga kinain ng higante nang minsang mahinto ito sa kanilang baryo upang magpahinga. At ang bingkay ay sinasabing mabisang Viagra.

Kabilang sa mga mitong ito na maaaring magbigay sa atin ng mga pantayong pananaw o mga lubid ng ideya, makikita natin ang karakter ni Juan Osong na isang ring popular na kwentong bayan sa atin. Ngunit marami ring ganitong karakter na binuhay ng mga mitolohiya at panitikan na siyang nagbibigay sa atin ng koneksyon sa magkabilaang panahon man o magkabilang mundo. Si Odesyus ng mga Griyego, si Sancho ng Don Quixote, si Pilandok at si Juan Tamad, may mga ginagawa nang pag-aaral sa mga naratibong ito, at mahalagang ang mga taong tatao sa pelikula ay may sapat na kaalaman ditto upang maiwasan ang malawakang importasyon at imitasyon lamang. Na tila bagang lumalabas na ang atin ay puros appropriation o pakikibagay lamang. Sa puntong ito, lumalabas ang pulitika ko nang paghahanap at paghuhukay sa ating arkibo, sa ating mga kamalayan. May paniniwala ako na sa mga kuwento ng pagtatagpo ng dayo at ng katutubo, si Juan Osong ang karakter na kanilang nahanap, siya ang bumida, ang pilosopo, ang baliw, ang Pilosopo Tasyo ng lahat ng panahon, kung saan tinanong ng Kastila ang pangalan ng lugar subalit laging ipinapakita ang di-pagkakaunawaan na para bagang ipinagpapalagay na mangmang ang kanyang kausap dahil sa halip na sagutin kung ano ang pangalan ng lugar ay tinukoy nito ang kanyang bitbit o ang kanyang dala-dala. At mula noon, ito na ang tawag sa nasabing lugar. Ito ang mga alamat na ating maririnig, kung hindi man dahil hindi kayang bigkasin ng dayo ang isang letra kung kaya napapanitili na sa ganitong pangalan nakikilala ang mga heyograpiya, ang mga lugar natin. Maaari kayang naintindihan rin ng katutubo ang tanong ng istranghero ngunit sinadya niyang hindi sabihin ang pangalan ng lugar, Ma’yong. Iniligaw niya ang dayo upang hindi nito ganap na masakop ang mga katutubo. Mayaman ang tekstong ito para magbukas sa atin ng mga kuwento. Iiwanan ko muna itong bukas.

May mga ismo nang tawag sa ganitong pagbasa, lalo’t higit pang nasa akademya ako, ngunit hindi ito ang kumukondisyon sa akin. Bilang manunulat naroon ako sa posisyon nang pag-mamatyag, kan odok na paghiling sa mga bagay-bagay sa sakuyang palibot.

An sining ay laging pagtingin, at hindi lamang ito nakakulong sa ugat n gating mga mata, hindi lamang ito isang prosesong pangkatawan, kundi isang paraan ng isip, ng kaluluwa ng tao. To see is a powerful act. Tingnan ang mga nakakabatong titig ni Medusa, ang ritwal ng pagduklit ng mata ni Oedipus. Ang kuwento at ang pelikula ay nangangailangan ng pagtingin na hindi lamang kinukundisyon ng kasalukuyan kundi may kaya itong igpawan na panahon, na sa mga bundok ay makikita nito ang dalagang nakahiga, ang puyos ng kalikasan, ang puyo ng mundo, na may buhay sa kalawakan at umiinog ito sa harapan ng tao.

Dahil may nabanggit na Alamat ng Youtube sa aking papel, nais ko kayong ibalik sa isang alamat, at ito ang alamat ng pinya, kung saan isinumpa ang isang bata ng kanyang ina na magkaroon ng maraming mata dahil ginamit lamang nito ang kanyang bibig sa paghahanap. Malinaw ang leksyon dito: Hindi nakakakita ang bibig at mata lamang ang kinakailang gamitin. Ispesipikong gamit sa ispesipikong bahagi. Ngunit dahil ito’y isang alamat maaari nating tingnan pa ito sa iba pang anggolo. Ano kaya ang mangyayari kung kinailangan ng bibig at mata ang ginamit, anong magiging prutas o hayop ang lalabas sa ending? Pero hindi yan ang punto ko. Ang pinya na siyang nagging hantungan ni Pina ay simbolismo ng maraming mata, ngunit hindi rin nakakakita sapagkat ang pagtingin ay hindi lamang isang pang-ulong proseso, sa kahilingan ng pagkakaroon ng maraming mata, nawala naman ang iba pang bahagi ng katawan. Ang alamat ng Youtube ay ang karugtong ng alamat ng pinya. Nabubuhay tayo sa panahon na ang dami-dami nating nakikita at maaaring kita pero wala naman tayong nakikita na, sabihin ko pang sa edad na ito, ang nakikita na lamang natin, maging tayong mga nasa arte at kultura ay kung paano kikita ang ating nakita.

(Binasa an papel na ini sa DALAN: First Bikol Film Festival puon Enero 29-31, 2009 na ginibo sa Ateneo de Naga University asin an okasyon hinimo sa paagi kan National Commission for Culture and the Arts asin kan Department of Media Studies, Department of Digital Arts and Animations buda Department of Literature and Languages kan Ateneo de Naga University)

KORO KAN MGA PULITIKO

2009-01-25T17:54:00.001+08:00

Bago matapos si nakaaging taon, nagpasabong na sinda, nagpamati, nangalagkalag. Sinda an mga bagong kurong maawit satuya ngonyan. Ini an mga kalag na mapamati satuya na maabot na an pinakadakulang karnibal sa Filipinas asin ini an eleksyon sa 2010, na pwede pang binbinon o ulangon kan satuyang gobyerno na nagsusunod kan direktiba asin pasabong sa saiyang Diyos asin sa mismong poder na dara kan armas asin kwarta. Alagad dakula an paglaom na mangyayari man nanggad an eleksyon na ini asin dara kan malipot na paros iyo na an awit kan koro kan mga pulitiko, sa lokal man ining lado o sa nasyonal.

Enot na digdi an pagruluwas kan mga patalastas sa satuyang telebisyon asin an diskurso yaon sa parating kaiba sinda ( an mga pulitiko) sa pag-atubang sa kapagtiosan, sa satuyang katikapoan asin sa mga ulang sa buhay kan mga Pinoy. Madadangog na giraray an mga islogan arog kan Laban Pinay ni Pia Cayetano asin Magtulungan tayo ni Mar Roxas. Asin kun hihilingon, an mga imahe kan mga pulitiko yaon parati katakod sa name-recall asin sa paggiromdom sainda sa paagi nin manlain-lain na pasali. Kaibahan man kaini an paggamit nin mga kolor na saindang magiging standarad color nin huli ta garo ngani karawat an nasabing pagpili. Kaya, sa panahon na ini bakong makangalas kun biglang yaman an mga nasa telebisyon, radyo asin peryodiko, sa mga pabor na itatao kan mga nasa media sa mga pulitikong ini. Sa satuya, kada pulitiko igwang koneksyon sa media, pigbabahog an media, pigpapaburak, pigpapagayon an diskurso kan pulitiko.

Kun susuysuyon, an pagluwas kan mga patalastas na ini, sarong pagmukna kan imahe kan pulitiko asin bilang teksto kaipuhan ta ining basahon asin saboton nin huli ta kadaklan satuya, igwa pang epekto nin mahika asin pagkasilaw an telebisyon na iyong yaon sa satuyang imahinasyon. Kun mahihiling, an diskurso ni Manny Villar dai naman nagbago, an kolor orange ginamit niya na, arog man ki Erap asin an diskurso parati yaon sa tios. Kaya kun si Erap ngani para sa Mahirap, si Villar an bagong laki sa hirap. An mismong patalastas ni Villar may mga pasabong na pigpapahiling, an baryong sinematograpiya, an contrast kan naka-tsinelas na para-itik asin an itum niyang balat na sapatos asin an pagpahid sa saiyang T-shirt, an gabos na ini pigpapabasa satuya, mga nota sa saiyang koro na pigkakanta man kan kadaklan satuya. Ini an propaganda ni Villar.

An saro pang nagluluwas na pangaran iyo si Mar Roxas na dating yaon sa saud asin ngonyan yaon naman sa pagpababa kan mga presyo nin bulong sa botika. Kun hihilingon parati siya sa pagpapababa kan mga presyo. Makangalas na an agenda niya salungat sa darakulang kompanya na kapot kan saiyang angkan na yaon sa negosyo nin pagpapabakal. Kun hihilingon man an saiyang political ad, an pagluwas kan mga letra asin tataramon kabaing kan programa ni Korina Sanchez na saiyang ilusyon. Bako nganing harayong isipon na mga parehong tawo an nasa likod kan mga gibong ini. Asin dakulang magiging tabang ni Korina sa saiyang kampanya nin huli ta ini an Filipinas na sa pag-abot kan eleksyon nagiging diskurso kan mga kapobrehan asin kan saindang mga pangangaipuhan. Asin padagos pa madugang an mga awit sa koro, sagkod na mabungog na sana kita asin isipon an gabos na sarong pangum-um o maraoton na pangiturogan.

An mga patalastas kan pulitiko sain man na medyum, mahihilingan kan padagos na pagpahayag kan saindang presensya sa satuya, sinda na nag-aanusyo kan saindang mga kapangganahan sa paagi kan mga darakulang billboards asin ini na an pinakamakusog na porma nin propaganda nin huli ta bihag kita nin saindang mga pag-awit arog kan pag-awit kan Adarna, alagad, naiipotan kita kan mga gamgam na minaawit na bako man, an mitikal na gamgam kundi an mga buwitre na padagos na nakikinabang asin nagpipiyesta sa nalalapang banwaan.

OPEN LETTER TO HARVEY KEH

2009-01-25T17:49:00.002+08:00

Dear Mr. Harvey Keh:

I completely understand your will and tenacity for moral recovery especially in the leadership in our country. However, in your desire to present heroes, you miserably failed to present the truth. Instead, you fortified a myth, a fantasy of good governance embellished by all the trimmings of a Disney movie.

Did it not occur to you that Mayor Robredo's 16 years in power manifests how he failed to groom anyone to take his place? Is this good governance? Did it not occur to you that this is and nothing but, the traditional politics the Jesuit Universities have condemned even before the term was invented?

Staying long in power must in all cases be suspicious. Has not Thomas Jefferson said, "whenever a man has cast a longing eye on office, a rottenness begins in his conduct?" History is replete with characters that latched on to power by all means, at all costs. We only need to skim through history to know that staying long in power stagnates the mind and the years breed stubbornness and folly.

Naga City's current administration boasts of ubos kung ubos, a political campaign slogan which roughly means, all or none at all. It boasts that if one votes for Mayor Robredo, one must vote for all HIS councilors. But did it not occur to you that this manifests how pseudo-power is exercised by a handful? Pseudo-power because, in fact, power rests only on the local chief executive, with the local legislators an assembly line of an ordinance-mill.

Pseudo-power because when a local legislator shows the slightest hint of independent thinking, he becomes a frozen delight for having earned the mayor's ire. When a dissenting opinion is expressed louder than a whisper, someone else will be assigned to head the dissenter’s committees or another council will be created. These maneuverings have been accepted as a fact of life by our local legislators.

Naga City is known for the people participation but have you looked closely at the Naga City People's Council? Is it the people's voice? Did it strengthen checks and balances and people participation? Or has the council successfully changed the meaning of "consultation" as mere "information dissemination? " How about the decisions in public hearings? Do decisions become an ordinance even when they are contrary to the original intent of the local administration?

You wrote about Naga City 's website and how it promotes transparency and accountability. But have you read in the website anything about the Naga City Coliseum and the Naga City Sports Complex and how these gigantic white elephants cost local taxpayers millions of pesos in basic services? What justifies this colossal wastage? Only the naïve would not see that at its core is corruption, and nothing but.

Mr. Keh, a display of a simple lifestyle is a dangerous criterion in choosing our heroes. In this age of media consultants, PR men, or by any other name they are called, anyone can be anything. Image is created and re-created as needed. Erap's legendary appeal to the masses remains a standard among politicians; see how they belabor trying to look reachable, lovable by the masses. Even Raul Roco wore floral polo shirts to soften the disciplined intellectual that he truly was.

A simple house, a taxi ride, an absence of obvious bodyguards may be traits of a simple lifestyle, but they delude the masses of what good governance really is. Image is, never was, and never will be, good governance. Even worse, image can successfully hide the fact that there is lack of basic services.

Take the case of Naga City 's drainage system. After a few hours of heavy rains, the roads are flooded. We walk through murky waters to get to our houses. Worse is our sewage system; our river is under serious threat. The city's thoroughfares are now lined with tasteless, gaudy, kitschy lampposts. Yet, between these lampposts and better drainage and sewage systems, we know what the people need. But of course, who gets to see the drainage and sewage systems? While the lampposts, they add color to the streets. Never mind if they actually inconvenience motorists because the two-way streets are narrow and easily congested especially during peak hours. Never mind if instead of beautification, we have destruction of beauty in the city and disrespect for styles in architecture.

Mr. Keh, as you promote good governance among our people, I hope that there would be diligent verification. In your pursuit to show that there are good leaders among us, please do not lower the standards of what is good and what is truly beneficial to the people. Otherwise, our efforts only feed our people's fantasies and deplorably, we continue to wallow in corruption and poverty consumed by a fantasy called good governance.

Very truly yours,

FR. WILMER TRIA

********************
On January 28, 2009, Fr. Tria will talk on Transparency and Local Governance: The Naga City Example, at 4:30 in the afternoon, Arrupe Hall, Ateneo de Naga University. The public is invited to attend.

last december 25

2009-01-25T17:45:00.000+08:00

my first time in banaue....

AN TRAHEDYA KAN GAZA

2009-01-11T13:03:00.001+08:00

Sa panahon kan Counterstrike asin iba pang ralaban, pano kita tinatablahan kan mga pangyayari sa kinaban arog kan giyera sa Gaza? Bako kitang istranghero sa mga kariribokan, sa mga pangyayari arog kan ralaban armas nin huli ta igwa man kitang sadiring bersyon kaini sa Mindanao man o sa iba pang parte kan satuyang binibilog na nasyon. An gobyerno na nagsusuporta kan satuyang militar igwa man kan sadiri nindang pakikilaban sa mga pigsasabi tang rebelde. Sa satuyang pagpuon man sa eskwelahan, pigtutukdo man satuya sa kasaysayan an mga pakikilaban kan satuyang mga bayani, puon kan pag-abot kan mga parasakop. Igwa man kitang sadiring bersyon kan rebolusyon, alagad nin huli sa kahaloyan na kaini asin sa pagiging parte na sana kaini kan satuyang kasaysayan, minaabot ini nang arog kan impormasyon na inaako niyato gikan sa telebisyon. Nahiling ta man na an ideya kan nasyon parati nakabasi sa mga kariribokan, rebolusyon, tawo tumang sa kapwa tawo, ideya kontra ideya. Asin ini man an kadaklan pang kawsa kan mga giyera arog kan Gaza. An paghiling kan tawo sa kapwa-tawo, kun ini ‘iba’o ‘kaiwal’. Sabi ngani kan pilosopong si Thomas Hobbes, ‘ An tawo, sarong lobo, sa saro pang tawo.’

An Israel bilang sarong nasyon, igwa nang halawig na kasaysayan bilang sarong banwaan na nagtutubod na sinda an piniling banwaan nin Dios. Bilang banwaan man sinda nagsapo na nin makuring pangyayari arog baga kan Holocaust, na kun hihilingon, marahay na gayo an publisidad asin an kamawotan na ini dai naman mangyari giraray. Kun kaya dakul na mga osipon, rawitdawit, dyornals (arog kan diary ni Anne Frank) asin iba pang babasahon asin pag-adal kan nasabing pangyayari asin an anuman na paghiro kan mga Hudyo parati nakadepende sa kun ano an sinapo ninda. Ini dai ta dapat lingawan. An daan na tipan man kan Bibliya sarong kasuratan nin mga giyera asin ralaban kan banwaan na pinili nin Dios. Kun siring igwang halawig nang istorya an mga Hudyo sa pakikilaban. Kun kaya, hinihiling ko na an pangyayaring ini sa Gaza asin an mga opensibang ginigibo asin ginigibo kan mga Hudyo, saro sanang manipestasyon pa kan nakaaging pangyayari kan Ikaduwang Giyera sa Kinaban, kun sain an mga Hudyo an makuring nagsapo. May pinagaapod kitang Anti-semitism, iyo ini an pagkaungis sa mga Hudyo asin ano man na may koneksyon sainda, siring na igwa kitang mga suba man o patotoo sa mga Intsik, Bombay asin Arabo. Kan aki pa ngani ako, an apod ko sa mga nagpapasakit sa Kristong iprinuprusisyon, mga ‘udiyo’ na pigtatakotan mi, ta garo baga mga nakilhagan, arog kan mga maskara kan Moriones, na naaraman ko nasanang ini mga suldados na Romano asin bako man mga ‘udiyo’.

Sa panahon na an kadaklan satuya mga pulang saksi kan mga pangyayari sa Gaza, paano niyato inaako an mga impormasyon kan mga bilang kan nagadan, an mala-pelikulang pagpapasabog kan mga edipisyo sa makabalyong parte, an mga garo paputok na pag-atake kan Israel? Ngonyan, nagriribok an kinaban sa mga pangapodan na punduhon na an giyera, na garo baga ini sana an pinakaproblema kan gabos. Alagad bako ini an kaso. Kadakul pang Gaza sa kinaban asin sa buhay mismo kan tawo na kaipuhan tang tawan nin atensyon. Asin an giyerang ini, bako nang bago, nagbabago sana kita nin armas, nagbabago sana kita nin kasurog asin kaiwal, nagbabago sana an satuyang mga opinyon asin pangapodan, siring na pigburubalyo ta an mga channels kan satuyang telebisyon.

Su'pay 09

2009-01-09T19:53:00.000+08:00

CALL FOR READERS

Su’pay is Bikol for “overflow,” an apt title for a literary forum/poetry reading/artist interaction. What we wish to do is to gather what overflows from each of us out of our experience of life in its ebbs and flows, in its moments of grandeur, in its moments of despair. This is part of our efforts to reach out and be one with the other- nagsusuru’pay na lindok. We overflow with our passion for connections because we realize that we are woven of the same thread, are warp and woof of the same fabric. Let this fabric enfold us now so we can gather and feel only warmth – warmth that will further energize our drive to write another verse, another song, or wrap in metaphor our yearning for love, peace, and justice, or perhaps, simply for a smile from a friend.

This is the idea from which came the now yearly event since 2002 that gathers the literati/culturati of the university and of the region; to provide a venue for the exchange of verses, and exchange of stories; a sharing of melodies; to catch the overflow! The activity is a poetry reading/performance and storytelling, mixed with singing and interaction.

Su’pay 2009 will be extra special because it is meant as a celebration of triumphs won by Bikol writers. To mention only two: this year Kristian Cordero was given the NCCA Literary Prize for poetry and Vic Nierva for the 2008 National Book Award in the poetry category for his book Antisipasyon.

Su’pay 2009 will be held on January 23, 2009 (5:45-9:30 p.m.) at the St. Pius V Hall of Aquinas University (Rawis Campus)

We are inviting Bikol writers to read their poems or short excerpts of long poems and/or fiction, or to present new works-in-progress. Pieces may be in Filipino, English or another language, but preferably in Bikol (any of the Bikol variants) and no longer that two-pages (double-spaced, font size 12 Times New Roman). Please send us the pieces to be read on or before 18th January 2009 by email (with “Su’pay” on the subject line) to: cca@aq.edu.ph or by post to the address below. Please include a short bio or background information about you, your address and occupation, you organizational/work affiliation. We will send back an invitation to Su’pay 2009. Please confirm your participation by 20th January 2009.

A vehicle will be available for participants from Naga/Camarines Sur and those from Sorsogon, but with limited slots only, so we encourage early confirmation.

For enquiries or to book a place, please call Bing Ante (09153737428) or Che Lominario at (052) 435-3096 or email cca@aq.edu.ph/aulib23f@yahoo.com.ph. Alternatively, please write to us; our mailing address:
Su’pay 2009
Center for Culture and the Arts
Aquinas University of Legazpi
Rawis, Legazpi City
4500 Philippines

coming soon

2009-01-09T19:51:00.000+08:00

obra para sa bagong taon

2008-12-31T16:10:00.000+08:00

ENERO DOS

Raot
na turotot
uda nagpupurot.

Uda na tawo
sa palibot
a’ngin, malangpagkot.

Gurang na buktot
pigtitipig
Lukot-lukot na supot.

December 31, 2008. Iriga.

Hurop-Hurop Sa Panahon nin Tig-lipot

2008-12-23T17:16:00.005+08:00

Gottfried Helnwein, Epiphany (The Adoration of the Magi), courtesy of the Denver Art Musuem (from the collection of Ken and Viki Logan)

AN KINABAN BAGO SI JESUS

Sukulan si Jesus kan mga panahon, an saiyang pag-abot asin an saiyang kagadanan iyo an nagsusukol kan mga agi-agi kan kinaban. Kaya ngani pig-aapod ining B.C. o B.K. Before Christ o Bago si Kristo asin A.D. man o After Death o kaya Anno Domino o Year of the Lord, nin huli ta nasakupan na ni Jesus an gabos na panahon kan saiyang pagkamundag, pagkabuhay asin pagkagadan. Sa ibang libro, orog na si bakong mga Kristiyano o nagiging religious sensitive sana, (arog baga kan gender sensitivity man) ginagamit na an B.C.E., na may buot sabihon na Before the Common Era, imbes na an B.C.

Makahulugan gayod na ihapot ta kun ano man an kinaban bago si Jesus, siyempe masusog ta ini sa mga liktao o artifacts asin man an iba pang pagiromdom kan daan na panahon. Makatakig na isipon na ini man nanggad an parehong kinaban na hina(ha)man kan pagtubod asin siyensya kan mga elemento kaibahan na an tawo. Sa gabos na panahon, pareho pa man na saldang asin bulan an nagtaong ilaw, kahorasan, an nagsaksi kan mga pagtugdok asin paggaraba, kan mga kapiyestahan asin kadimalasan, kan pagkamoot asin karigsokan, sa sulnupan man ini o sa subangan.

An kinaban bago si Jesus, sarong kinaban na sa hiling ko katakod pa man giraray kun ano an kadaklan na pangyayari sa satuya. Sarong pilosopo an nagsaysay na igwa kitang sarong dakulang naratibo na pig-ootob na isabuhay asin ini man nanggad an satuyang kinababaan, an kinaban kun sain kita naimumugtak o nabubuhay. Kun hihilingon an mga liktao, mahihiling niyato an mga edipisyong pinatindog sa manlain-lain na diyos, kan manlain-lain na grupo nin tawo na sa saindang pagsakop asin pagpapasakop (kun arin an mas poderoso, an mga diyos sana an nakakaaram), mahihiling man niyato an paghingowa na padagos na itulod an buhay sa panahon na mismong an tawo an naghahanap kan mga bagay na maraot sa saiya. Siring sa iba pang hayop, yaon sa satuya an kamawotan parati na tapuson an sadiring buhay o mangkulag sa iba bago ngani kita an makulgan asin magadan. Siring na an ley baka sa kadlagan iyo na an magpa-ororagan sagkod na an matada iyo an pinaka-maorag. An kinaban bago si Jesus, pareho ta man giraray, kinaban ining nagsasapo nin manlain-lain na a’ngat asin kamatian, bulong asin maldisyon asin ‘baad ngani an nangyari satuya iyo na mabuhay sana kita sa ibang pangaran, o sa pagpapangaran sana kita nabubuhay, sa tataramon, kun sain kita minagamot, siring na an enot na tawo, pinangaranan an gabos sa saiyang palibot, ginibohan osipon asin mga mito tanganing tawan kapaliwanagan an mga kadikloman sa satuyang palibot. An kinaban bago si Jesus, iyo man nanggad an parehong kinaban na kinabaan niyato, nagugugurang asin nagbabago. Ini an dakulang kahapotan o misteryo sa pagkabuhay kan tawo na sa panahon asin pagkatapos ni Jesus pinadagos an pagsaysay, an paghanap nin saysay tanganing an tawo orog na makamidbid kan saiyang sadiri, kan saiyang kinaban.

An kinaban ni Jesus, daing pinagkaiba sa kinaban niyato. Padagos kitang nag-aatubang sa mga kahapotan moral asin an mismong kahulugan kan buhay, an karahayan kan kinaban. Sa huri, parating nasa tawo an pagpili asin an dai pagpili, an kasaroan kan gabos niyang paglaom na sinasaray niya bilang saiyang buhay. Kun an buhay nagbago, napakarhay pagkatapos ni Jesus, pwede tang tubodan iyan, kugoson iyan alagad, anong buhay man nanggad an pig-aapod tang buhay sa kinaban na ini, kun sain, durungan asin sulo-sulong nauutsan an tawo, naimumundag an dakul pang mga omboy na mayo ibang liwanag kundi an sarong bitoon sa uniberso na nauutsan.

****

An Retrato sa itaas enot kong nahiling sa ezine ni Manoy Marne Kilates para sa bago asin espesyal na isyu kaini sa Kapaskuhan, kun sain nagluwas man an rawitdawit kong Herodes. Pindoton sana an retrato sa itaas asin dadarahon kamo kaini lampas sa Belen.

obra

2008-12-06T23:57:00.000+08:00

PAGHUHUKAY

Muling nakapagtago
sa isang kuweba
ang isang ligaw na hayop.

At ito ang huling tagpo:

Ginagalugad ng teleskopyo
ang maaring maabot ng tanaw.

Gumagawa ng plano ang tao
sa kung paano kikilos
at tatakbo papalayo
upang muling makapagtago
ang inaasam na bihag.

Wala na siyang bahag.
Wala na ring habag.

Ayon sa sinaunang kuwento,
higit na bumangis ang tao
simula nang matuklasan niya
ang bukal ng langis sa gitna ng disyerto.

Una kong titirahin ang ulo
at kakainin ang puso.

Sa loob ng kuweba, pumapasok
ang huling silahis ng liwanag.
Binibigyang hugis ang natitirang anyo:

ilang di mawaring guhit at titik
ang nakasulat sa dingding,
ilang basag-basag na banga
at bungo ng sinaunang tao.

disyembre 7, 2008
cervini hall, ateneo

ANI 34

2008-11-30T12:24:00.000+08:00

BIKOLIANA

2008-11-26T19:39:00.000+08:00

Sa satuyang panahon an katikapoan ni kadunongan labi namamati. An kadunongan na nakagamot sa konteksto bako sana sa satuyang panahon kundi sa satuyang nakaagi asin sa padagos na agi-agi. Sa sakuyang eskwelahan, mantang pinagrorokyaw an mga kapangganahan kan akademya susog na mismo sa diskurso kan panahon, makangalas asin makamundo na mantang igwang ispisipikong pakanood sa saindang mga kurso, an mga tawong ini mayo o kulang sa pagkanood sa saindang sadiring kultura, sa saindang istorya asin an kritikal na paghorop-horop kan saindang panahon. Kun igwa man kapasidad kuta an estudyante, ini nadadara kan mas dakulang a'ngat asin pagtulod kan mga pwersa arog kan kabotan kan magurang, kan uso asin sa kadakul pang iba. Alagad, sa panahon nin agresibong pwersa nin pagluwas sa kinaban, kan inaapod niyatong globalisasyon, orog man na minakusog an pwersa na nag-aapod satuya na magbalik sa satuyang konteksto, an lokalisasyon kan mga bagay-bagay na orog na matulod asin mapapusog kan satuyang identidad sa panahon kan mga birtwal asin sa mga gibong gabos na sana pwedeng iapon sa Balatas o kaya sa satuyang mga recycle bin.

Nin huli ta an Nobyembre bako na sanang bulan kan mga gadan, kundi bulan naman nin mga libro, masasabing an publikasyon sa Bikol saro na sa progresibong industriya asin gawi nin nin mga Bikolnon apwera sa satuyang mga inaarog-arog, orog na kun ano an itinatao kan satuyang nasyonal o maka-Manilang impluwensya. Sa panahon niyato ngonyan sa Bikol, maogma an nagyayaring minsan an mga nakabase na sa Manilang parasurat minimidbid pa man giraray na mga Bikolnon orog nang gayong idtong nagpuon digdi, naghali digdi asin mawot na mag-erok sa kontekstong ini. Mawot kong sambiton para sa kolum na ini, an duwang libro na nagsasaysay kan satuyang agi-agi bilang mga Bikolnon, an saro sa literatura, an saro man sa siyensya.

Enot, iyo an kapangganahan kan libro nin mga rawitdawit ni Victor Dennis Nierva, an Antispasyon na pinublikar kan Goldprint Publishing House. An nasabing libro ni Nierva saro sa tolong nanggana sa National Book Awards. Ini an kumpletong sinurat kan mga kritiko kan Manila Critics Circle bilang pagmidbid sa libro ni Nierva na sinabing kong sarong koleksyon na minataong kabray sa Bikolnon na kalag, sarong koleksyon nin mga berso na may iwinawalat sa puso, may kulibat sa kublit asin nagtutulod sa pagrumdom. Sa citation na itinao ki Nierva sinabi na: 'In less enlightened times, poetry was thought to have been written only in the metropolis, seen as the center and arbiter of culture and taste. In the last ten years, regional publishing has begun to produce excellent books of literature. One of them is Antisipasyon asin iba pang Rawitdawit sa Bikol asin Ingles, written by Victor Dennis T. Nierva and published by Goldprint in Naga City. Images of the poet’s Bicol Region are luxuriant in this book. They are memories, presences, and forebodings. But always, the poet’s pen is restrained, the images and lines chiseled. This is a young poet’s book, but some of the poems in this collection—whether in their original Bikol or translated into English—are already some of the best poems of his generation. For the lapidary quality of his poetry, the National Book Award for Poetry is given to Antisipasyon asin iba pang Rawitdawit sa Bikol asin Ingles. ' An kapangganahan ni Nierva sarong pagpapatunay na an sentro kan kultura bako sana sa Manila o sa iba pang Metropolis, bako man ining sarong pagtulod sa ideya na an Naga o an Lupi kan memorya ni Nierva yaon na sa mapa kan modernisasyon, susog sa sukol kan luwas o kan Kanluranin. Ini nagpapahiling na demokratiko na an patag kan impormasyon asin ideya asin gabos na kita igwang kapasidad na magkaigwa kan mga nasabing impormasyon na minabaha sa satuyang memorya asin agimad-mad. Alagad, makahulugan na sambiton na dawa siring kaini, an mga parasurat na arog ni Nierva minagamot sa sarong panahon, minabalik sa kun ano an nakaagi, bagay na gingibo kan satuyang mga parasurat asin iskolar ngonyan. An pagsalingoy bako na saang monopoliya kan mga historyador, magin an mga parasurat na mantang minasalingoy, dai man napapanlingaw na an panahon niyato, panahon man niyato asin ini sana an panahon. Kun kaya, an parasurat arog ni Nierva, mantang igwang pagsalingoy na gingibo, igwa man ini kan diskurso sa satuyang kapanahunan, ta ano man an kapanahunan niyato kundi an katakod kan naka-agi. An libro ni Nierva sarong dakulang kabtang sa pagpapwisa kan koleksyon nin Bikoliana. Bako na sana ining sakop kan mga agi-agi, nobena, Misal na Bikol, suanoy na osipon, lumang kalendaryo, mga tinipon na ariwaga kundi ini buhay asin nagtatalubo asin sasabihon ko, nakikilaban pa man sa kawaran interes kan kadaklan na Bikolnon asin sa apod kan panahon buda talbo.

An sunod na libro na dakulang dugang sa satuyang koleksyon, iyo an libro ni Emelina Regis mapapadapit sa Rapu-Rapu asin sa makangirhat na dulot kan pagmimina. Si Regis, apwera sa pagiging scientist saro man na parasurat, ginawadan nin Palanca asin sarong paratukdo. Bagay na makahulugan na hilingon sa satuyang mga kahimanwa na nagdodble o nagtritriple pa kan saindang paghiro sa Bikol nin huli ta an gabos kinakakan na sana kan mga kursong sa hiling niyato mas orog na makakatabang sa pamilya asin sa kun ano man an may koneksyon sa pamilya. Dai ta pa man iniisip bilang sarong banwaan an satuyang banwaan. Baranga kita asin kun baga man napagsasaro kita iyo ini sa imahe kan mga basketbol asin boksing gayod. An libro ni Regis na The Impacts of Mining: The Case of Rapu-Rapu Island na pinublikar kan Ateneo de Naga University Press ngonyan na taon, sarong pagpapahiling na an sarong boses mas makahulugan sa kurahaw kan kagabsan. Maisog an mga ebidensya asin resulta nin huli ta dai sana ini nakagamot sa pagsagin-sagin kundi ini nakagamot sa sayantipikong pag-adal. Mantang pinapapayaman kita kan libro ni Regis, pinapahiling man kaini an orog kahiwas na pandok nin katikapoan nin mga disiplina. Dai pa kita nagkakaigwa nin dakul na mga Regis, dakul na mga sayantista, dakul na mga iskolar na mantang pigtiutukdoan sa pan-sulnupan na disiplina, sinda minagamot sa kontekstong Bikol. Kun kaya bakong makangalas, na an mga naenot na pag-adal sa Bikol, mga artikulo asin testimonya sa satuyang rehiyon, sinurat kan mga fraile asin mga Amerikano asin iba pang rasang iskolar. Ngonyan, inaapodan kita na magkaigwa nin mga panibagong iskolar asin parasurat na mantang dai man katal sa kinaban asin sa istorya kan banwaan, sinda nakagamot, sinda nagdadanay, sinda na orog na pigpapakusog an satuyang pakamidbid sa sadiri, sa komunidad asin rehiyon asin sa masakiton na ideya kun ano an nasyon. Alagad ano an mangyayari kun an gabos na satuyang inaalmasi kinua kan mga kursong iyo in-demand sa kinaban na iyo an London, an Dubai o an Amerika kan satuyang imahinasyon. Sa libro ni Regis asin Nierva, ini an Lupi, an Rapu-Rapu, an Bikol kan gabos na panahon.

obra

2008-11-25T17:14:00.001+08:00

ISANG AWIT

Paano ba ipapakilala ang taong patuloy
na binubuo pa ng alaala—
ng kung ano ang maiiwan at iiwanan?

Sa kanya, ang bawat sandali ay pagpili.
Walang mga pasakalye. Tanging mga detalye
lamang katulad ng kung paano ko ginagawaran
ng tingin ang isang bakanteng upuan
o ang bukas na pintuan ng lumang simbahan.

Lagi’t laging may darating, may magtatangkang
umupo at makikipag-usap sa puso. May papasok
sa simbahan upang takasan marahil ang usok
ng mundo. At may maiiwan sa lahat ng ito.
Ito marahil ang dahilan ng lahat ng ating paghihintay.

Umaawit ngayon ang mga dahon ng pino
at ang hangin ay korong sumisipol
ng isang pamilyar na tono at may naiiwang
himig maging sa katahimikan ng aking pag-iisa.

Kristian S. Cordero

obra rinconada

2008-11-24T20:32:00.000+08:00

MGA LIRIKO GIKAN SA TATARAMON KAN MGA TAWONG GARO SA PERIKO KUN MAGRAWITDAWIT

I. Guernica ni Guy

Picasso, lang-urag ka gibo mo, Guy.

Masinggan su diskarte mo, putol-
putol na tawo, nailudnan na kabayo.

Minasinggan talaga sira, Guy
ngamin di na mabisto.

Ta dakulu pa su iyak ko nagliligid na payo,
su toro pinakamalangtakot na demonyo.

Ikaungot na di sasabiyon ko,
piro pagkatapos kong mabayad su gibo mo, Guy.

Narumruman ko sa mga bungot na naulog
sadto tabidan, arog sana gayod kan talaga a tawo.

sisigidon, mauulog, malulupa o malulumos
sa imburnal ka kanatong suruhay-suhay na istorya.

II. Auschwitz

Agko istorya—
nagbisara ko sa usad na eskwela
nakasupong sa pulang t-shirt na agko
lulawgon ni Hitler saka Natsing logo.

Sabi ko bisto mo iton siton bado mo.
Amo, si Adolf simbag kanako.
Iya nag-imbento ko Auschwitz
na amu pigguguranan ko mga witch.

‘Ta unu ta ungot iya sa witch?’

‘Ay ta paraagaw kaya a mga witch
sa balon niyang sandwich.’

III. Kansyon para sa Hiroshima ag Nagasaki

Unung alduw a pupuraon sa kalendaryo?
Adi gad na duwang alduw sa Agosto.

Alagad ta nangyari na baga adtong impyerno
durudiretso na pagtanos, ngamin na dara ka turismo.
Sadi tin-nama, amu di mga datos, tadi di mga retrato.

Ay nagrurumarom a pagrumrum,
maagnuw na a pagkalipunguw.

Ku sunudan na alduw gad na adto
darwang tagiti a di nabilang ni Amang Diyos?

IV. 911, Nueva York

Nasungot si Amang Diyos
ku talbo galin sadto darwang edispisyo.

Sagkod ngowan kunu, di pa naalin,
di pa binubuklat a mata ku hustisya.

V. Irak man ka mga taga-Iraq

Irak man ka mga taga-Iraq
a mga tawo dagos nang nagkawatak-watak.
Pigsusuway, pigpipiripidaso a awak
ka mga badil, bombang sin-nasabog
na kaamu sana sa tawong napapusngak.

Irak man ka mga taga-Iraq
kunu pumupundo sa pag-lindong ka
raga nira adi pangas, paslo, podersong agila
na an puso maitum pa sa sangribong uwak?

out!

2008-11-24T20:25:00.000+08:00

See the newest issue here.

NATIONAL BOOK AWARDS 2008

2008-11-20T13:26:00.000+08:00

coming soon

2008-11-02T16:45:00.000+08:00

one out of five books from Bikol....

BIKOLANOS IN THE 2008 NATIONAL BOOK AWARDS

2008-10-31T14:31:00.000+08:00

Seven Bikolano authors were chosen as finalists in the 2008 National Book Award sponsored by the Manila Critics Circle and the National Book Development Board (NDBD). The finalists were officially announced last Thursday, October 24, in the column of Dr. Isagani Cruz in the Philippine Star.

Nine poetry books were cited as finalists in this year’s book awards and four of these verse collections were written by Bikolano poets. Antisi*Pasyon asin iba pang Rawitdawit sa Bikol asin Ingles / Anticipation and Other Poems in Bikol and English, by Victor Dennis T. Nierva, translated by Marne L. Kilates and H. Francisco V. Peñones Jr.; Mannahatta Mahal, by Luis Cabalquinto; Mostly in Monsoon Weather, by Marne L. Kilates and Pusuanon, by Kristian Sendon Cordero, translated by Marne L. Kilates and H. Francisco V. Peñones Jr.

Nierva

Victor Denis Nierva who comes from San Fernando, Camarines Sur is finishing his master’s degree in Creative Writing at the University of the Philippines. He has won the Premio Tomas Arejola in 2006. Aside from writing, Nierva is also involved in graphic design, music and theater. His first book like Cordero was also published by Goldprint Publishing House late last year.

Cordero
Kristian Cordero of Iriga City, who writes a regular column for this paper, has the longest list of awards received among the young Bikol writers of this generation. He has three collections of Filipino, Bikol and Rinconada poetry and has won several times in the annual poetry contest of Homelife magazine, the Premio Tomas Arejola, the Madrigal-Gonzales Best First Book Award and recently the NCCA Writers Prize for Poetry. Aside from poetry, Cordero writes fictions and essays that gained recognitions from the Gawad Collantes and the Palanca. Both Cordero and Nierva are members of the academic faculty of Ateneo de Naga University.

Kilates

Marne Kilates of Daraga, Albay has published three books of poetry and nine books of translation of Filipino poetry into English. His translations include works by major Filipino poets, the latest of which are the University of the Philippines Centennial Edition of Francisco Balagtas' Florante at Laura , and National Artist Virgilio S. Almario's (or Rio Alma's) Mga Biyahe, Mga Estasyon / Journeys, Junctions (Anvil, 2008). Kilates who translated some of the works of Nierva and Cordero into English is considered by many as one of the major poets in the country today.

Cabalquinto
These first three poets are based in Manila and Naga while Luis Cabalquinto has been in New York for the longest period of time. Born in Magarao, Camarines Sur, Cabalquinto received a Fulbright-Hays grant (in 1968) and went to Cornell University in Ithaca, New York for further studies in mass communication. Cabalquinto enrolled in fiction and poetry writing workshops conducted by A.R. Ammons, William Matthews, James McConkey, and others in the English Department. He had been sporadically writing poetry and fiction since high school but at Cornell his creative writing teachers convinced him that he should pursue imaginative writing more seriously. Cabalquinto has five books of poetry published in the US and in the Philippines.

De Quiros

Recepcion

Bernas

The three other Bikolano finalists are Conrado de Quiros (Naga City) for Essay and Andrew Gimenez Recepcion (a diocesan priest from Nabua, Camarines Sur) for Theology and Religion and the Filipino-Jesuit Joaquin Bernas of Baao, Camarines Sur who is the sole finalist and therefore the automatic winner for the Law category for his book A Living Constitution. De Quiros and Bernas are both columnists of the Philippine Daily Inquirer and have already published several books in their respective fields. De Quiros’ book Tongues on Fire is a collection of speeches and articles on various political and cultural issues of the Filipinos. Meanwhile, Andrew Gimenez Recepcion is the Mission Director of the Archdiocese of Caceres and writes a regular column for Vox Bikol. His book God’s Global Household is a breakthrough study that offers critical optics on the mission of the Catholic Church in the age of globalization.

The awarding ceremonies will be held at the Yuchengco Museum on November 15, 2008

After movies, poetry makes a good antidote for the recession blues

2008-10-30T13:13:00.000+08:00

When economies are in recession more people go to the movies, according to economists and movie producers. Some people read poetry, poets and publishers would say. If you belong to the second kind, Mostly in Monsoon Weather, the third collection of award-winning poet Marne L. Kilates, may just be the book for you for just slightly above the price of a movie.
Nominated to the 2008 National Book Awards of the Manila Critics Circle and the National Book Development Board, and published by the University of the Philippines Press, ...Monsoon Weather will launch on November 7, 2008, at 6:00 o’clock in the evening, Friday, at the Roof Deck Gallery of Villanueva Law Offices, CC Castro Building, Timog Avenue, Quezon City. It’s right across Sir Williams Hotel, and next door to RCBC Timog Branch.
Just when the world knows who the president of the most powerful nation on earth will be after a hotly contested election, and if the recession actually recedes into memory, the launch of Mostly in Monsoon Weather will be hosted by art and literature patron Atty. Redem Villanueva and the Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL), of which Kilates is a member of the Board.
“It will be a fun event for literature, especially poetry, which we all love to open our minds in these narrow-minded times,” Atty. Redem, as he his called by artist friends, said when he graciously opened his roof-deck law office and gallery to host the event.
A sketching session by leading Filipino artists, and poets singing “Salinawit” or those lovely Filipino translations of classical standards, led by poet and Salinawit pioneer Pete Lacaba and novelist Charlson Ong, will follow the launch with cocktails.
Kilates is a three-time Palanca Awards winner, has won the National Book Awards for his poetry and translation, and was the winner of the 1998 SEA (Southeast Asia) Write Award given by the Thai royalty.
Apart from Mostly in Monsoon Weather, Kilates’ two other books are Children of the Snarl & Other Poems (Aklat Peskador, 1987), Poems en Route (UST
Publishing House, 1998).
Kilates is also noted for his translations of Filipino poetry into English. His nine books of translation include the works of major Filipino poets such as National Artist Virgilio S. Almario, Rogelio G. Mangahas and Jesus Manuel Santiago. His latest book is a new English translation of Francisco Balagtas’ Florante at Laura, the UP Centennial Edition.
The late Alfrredo Navarro Salanga said that Kilates’ “poems do not, as powerful poems do, hit you in the proverbial gut. His poems hit you in that region reserved for the mystic third eye, slightly above the bridge of one’s nose, set directly in front of one’s cerebrum.”
Right on the mark for hitting away those recession blues.

FINALISTS TO THE 2008 NATIONAL BOOK AWARDS

2008-10-26T11:53:00.001+08:00

According to the Manila Critics Circle and the National Book Development Board, these are the finalists for the National Book Awards for books published in 2007:

ANTHOLOGY: A la Carte, edited by Cecile Manguerra Brainard and Marily Ysip Orosa; At Home in Unhomeliness, edited by J. Neil C. Garcia; Best Filipino Stories, edited by Gemino H. Abad and Gregorio C. Brillantes; Cordillera in June, edited by B. P. Tapang; Ang Dagling Tagalog, 1903-1936, edited by Rolando B. Tolentino and Aristotle Atienza; Mga Piling Dulang Mindanao, edited by Arthur P. Casanova; Very Short Stories for Harried Readers, edited by Vicente Garcia Groyon.

ART/ALFONSO T. ONGPIN PRIZE: Philippine Church Façades, by Pedro G. Galende, OSA; Pinoy Dressing, by Barge Ramos; Salvador F. Bernal, by Nicanor G. Tiongson.

BIOGRAPHY/AUTOBIOGRAPHY: From Barrio to Senado, by Juan M. Flavier; Legends & Adventures, by Carmen Guerrero Nakpil; A Man and His Music, by Angel M. Peña; Maria Kalaw Katigbak, by Monina Allarey Mercado.

CHILDREN'S LITERATURE: The Boy Who Touched Heaven/Ang Batang Humipo sa Langit, by Iris Gem Li, translated by Roberto Añonuevo; Dalawang Bayani ng Bansa, by Rene O. Villanueva; Sampu Pataas, Sampu Pababa, by Russell Molina; Tight Times, by Jeanette C. Patindol.

COOKBOOKS AND FOOD: Cooking for Health, by Cris C. Abiva, Luz S. Callanta, and Atel E. Jazmines; An Introduction to Coffee, by Pacita U. Juan and Ma. Regina S. Francisco.

DRAMA: Psychedelia Apocalypsis at Iba Pang Dula, by Nicolas B. Pichay; Tatlong Paglalakbay, by Tony Perez.

EDUCATION: Magaling ang Pinoy!, by Queena N. Lee-Chua, Ma. Isabel Sison-Dionisio, and Nerisa C. Fernandez.

ESSAY/CREATIVE NONFICTION: Into the Country of Standing Men, by Rey Ventura; Pagmumuni-muni at Pagtatalak ng Sirenang Nagpapanggap na Prinsesa, by J. I. E. Teodoro; Tongues on Fire, by Conrado de Quiros.

FICTION/JUAN C. LAYA PRIZE: Mga Gerilya sa Powell Street, by Benjamin Pimentel.

SHORT FICTION: The Kite of Stars & Other Stories, by Dean Francis Alfar.

HISTORY: Assembly of the Nation, by Manuel L. Quezon III, Jeremy R. Barns, Emmanuel A. Albano, Ricardo T. Jose, and Manuel F. Martinez; Forcing the Pace, by Ken Fuller; Kolonyal na Patakaran at Nagbabagong Kamalayang Filipino, by Raul C. Navarro; Occupation, by Benito J. Legarda Jr.; The Saga of La Naval, edited by Lito B. Zulueta.

JOURNALISM: Dateline Manila, by Foreign Correspondents Association of the Philippines; Exposé, by Boy Villasanta; The Rulemakers, by Sheila S. Coronel, Yvonne T. Chua, Luz Rimban, and Booma B. Cruz.

LAW: A Living Constitution, by Joaquin G. Bernas SJ.

LINGUISTICS: (Re)making Society, edited by T. Ruanni F. Tupas.

LITERARY CRITICISM: Ang Bayan sa Labas ng Maynila / The Nation Beyond Manila, by Rosario Cruz-Lucero; A Handbook of Philippine Folklore, by Mellie Leandicho Lopez; Sipat Kultura, by Rolando B. Tolentino.

MEDICINE: Bone Tumors in Filipinos, by Edward H. M. Wang and Ariel Vergel de Dios.

POETRY: Antisi*Pasyon asin iba pang Rawitdawit sa Bikol asin Ingles / Anticipation and Other Poems in Bikol and English, by Victor Dennis T. Nierva, translated by Marne L. Kilates and H. Francisco V. Peñones Jr.; Dissonant Umbrellas, by Angelo V. Suarez; Malagilion: Sonnets tan Villanelles, by Santiago B. Villafania; Mannahatta Mahal, by Luis Cabalquinto; Mostly in Monsoon Weather, by Marne L. Kilates; Passage, by Edgar B. Maranan; Pusuanon, by Kristian Sendon Cordero, translated by Marne L. Kilates and H. Francisco V. Peñones Jr.; Textual Relations, by Ramil Digal Gulle.

SCIENCES: Living with Nature in Our Times, by Abercio V. Rotor.

SOCIAL SCIENCES: Colonial Pathologies, by Warwick Anderson; The Dynamics of Regional Development, edited by Arsenio M. Balisacan and Hal Hill.

SPORTS: Sports @ Far Eastern University, by Manolo R. Iñigo, Mark Molina, and Gloria R. Aligada.

THEOLOGY & RELIGION: Body and Sexuality, edited by Agnes M. Brazal and Andrea Lizares Si; God's Global Household, by Andrew Gimenez Recepcion; Investing in Miracles, by Katharine L. Wiegele.

TRANSLATION: Lagalag sa Nanyang, translated by Joaquin Sy from Nanyang Piaoliuji, by Bai Ren.

TRAVEL: Baler, Aurora, by Edgardo J. Angara, Jesus T. Peralta, Domingo Madulid, Jose Maria A. Cariño, Xavier Brisset, Enrique Quezon Avanceña, Manuel L. Quezon III, Ricardo T. Jose, and Juan Edgardo M. Angara; Iloilo, edited by Anita Feleo.

BEST DESIGN: Dissonant Umbrellas, designed by Angelo V. Suarez, Constantino Zicarelli, Keith Dador, Sandra Palomar, Mark Salvatus, Stephanie Yapnayon, Macy Cruz, Mike Mendoza, Julie Grafia, and Dwein Trahata Baltazar; Cebu, designed by Norrino C. Hernandez; Lola Puti, designed by Vanessa Tamayo; Pearl of the Orient, designed by Felix Mago Miguel; The Saga of La Naval, designed by Bong Bundag, Florentino Bolo OP, and Robbie Villegas; Salvador F. Bernal, designed by Brian Tenorio; Sol, designed by Farley del Rosario; Tight Times, designed by Sergio T. Bumatay III.

The book entitled Vocabulary of the Kapampangan Language in Spanish and Dictionary of the Spanish Language in Kapampangan will be given a citation.

The awarding ceremonies will be held at the Yuchengco Museum on November 15, Saturday, starting at 6 p.m. For further details, email me at isaganicruz@gmail.com. - Isagani Cruz (Philstar News Service, www.philstar.com)

Source: Yahoo! News Philippines - National Book Award finalists

SURAT GIKAN RAGAY

2008-10-19T14:12:00.000+08:00

Sarong maestra an nagsurat kaini asin ipinadara sa sakuyang email. Si Eilen Nidea kan banwaan nin Ragay, Camarines Sur. Saro ining pagpahiling kun pano an sarong tawo o sarong komunidad arog kan saindang eskwelahan makakataong pagtulod asin suporta sa nangyayari pagpapauswag asin pagtukdo nin pagkamoot sa Bikolnon na kultura asin literatura na sa ngonyan nagkakaigwa nin mga panibagong kasurog asin kabulig. Sa kamugtakan kan mga paratukdo na kabali asin apektado kan burukrasyang sistema nin korapsyon sa gobyerno asin an hababaon na budget asin paghiling na tinatao sa mga maestro asin maestra, an ginibong lakdang ni Eilen, sarong pagpapatubod satuya na mas pwede pa man nanggad kitang gibohon para sa rehiyon na ini. Asin ini minapuon sa mga saradit na lakdang, saradit na paghiro na nagbabalik sa pag-isip kan mga aki kan karahayan asin importansya kan saindang sadiring kultura na iyo man an mabilog kan saindang identidad bilang mga tawo kan kinaban.

Gusto ko lang iheras an mga ginigibo ko sa eskwelahan katakod kan sakong pagpoon kan panuga na papadanayon an kultura asin literaturang Bikol.

Kan Hulyo 25, 2008, naghagad ako nin permiso na magmukna nin Bikol Day sa gabos na English classes ko sa Ragay National Agricultural and Fisheries School, sa Liboro, Ragay, Camarines Sur. An surat adres sa samuyang administrator, asin may katakod na Session Plans sa pagtukar nin Bibol culture and literature kada Biyernes sa sakong limang English classes(2nd -4th yer high school).An sakong kahagadan naaprubahan, asin nagpoon an na ngani an sakong innovation sa English classes ko.

Nagpoon ako sa pretest, 50 items. Ngonian, natukar mi na sa klase an mga legends asin historical articles na pigkua ko sa mga libro asin pigparesearch ko sa mga estudyante. Nagconduct man ako nin Pagsurat Bikolnon katabang si Joville Andrea Foliente, sakong parasurat na kaiba ko sa pag atendir kan Paktukdo, Pagsurat Bikolnon sa Naga College Foundation, asin nagtukdo kami sa mga campus journalists and writers na magsurat nin tigsikasin osipon, saka rawitdawit. May magagayon na outputs na pigsaray ko para sa mag minasunod pang proyekto na sa ngonyan, pangatorogan ko pa sana.

Sa mga minasunod na Biyernes, nakalinya na pag-adalan mi sa Bikol Day an mga rawitdawit saka osipon na pigpili ko hale sa mga librong binakal ko. Kasuhapon, pigtukar mi an pira sa mga tigsik ni Ma'am Aida Sirujales.

Pag Bikol Day sa klase ko, Bikol an pigtataram mi. May multa pag nag English o Filipino. Sa Ragay na harani na sa Quezon Province asin an mga tao kadaklan Batangueño, dakul na estudyante an dai tatao magBikol, kaya pigtutukduan sinda kan mga kaklase na Bikol talaga an first dialect.Dakul pamilya sa rona mi an dai nagtataram Bikol sa harong, kaya nakakatabang an Bikol Day para makanood an mga aki.

Sa Pebrero, an pinakafinale kan Bikol Day iyo an day-long Bikol Festival mi sa eskwelahan. An sakong limang klase, ma exhibit kan mga outputs ninda, asin kan mga items na produkto kan research mi about Bikol culture. May pamanhikan, kasalan, asin fiesta na mapaheling nin mga gawi-gawi saka tradisyon nin Bikolnon sa Ragay. An mga aki nagpoon na magpreparar para digdi.

Nagkaigwa naman kami nin pagluto asin pagkakan sa klase. Bida an pinangat, gulay na natong, Bikol Express, kalamay, tinuktok, nilubak asin iba pa. Maogma!

An pag gana ni Joville sa Rawitdawit Para ki Ina katakod kan 5th Premio Tomas Arejola naging inspirasyon mi gabos sa Bikol Day para mas pagayunon asin padanayon an pag apreciar sa kultura asin literatura.Sa naka -aging semana, nagpoon an research manungod sa skates na sikat sa Ragay, asin an mga historical features sa bawat barangay na pig gigikanan kan mga estudyante sa samong eskwelahan. An mga magurang nag -oogma mag istorya kan mga naka agi.

Saro pa sa akong poponan na proyekto iyo an pagmukna nin Bikol page sa Techno Chronicle, an opisyal na dyaryo kan Bicol Technical Vocational Schools Association (BTVSA), Inc., sarong asosasyon nin 20 tech-voc schools sa rehiyon kun saen an samong presidente, Dr. Roman T. Delfin, Jr., na sako man na school head, pigpili ako na maging editor in chief. Pigsabihan ko na an mga administators kan 20 schools na mag-encourage sa mga paratukdo asin estudyante ninda na magtao nin mga artikulo asin literary attemtps na Bikol para sa dyaryo. Igwa na ning nagsubmit na Bikol-Pilar, Sorsogon, asin Bikol-Libon, Albay. Na oogma ako na nakakapoon na ako sa sakong panuga na magtabang sa pagpadanay nin Bikol language, culture and literature sa sakong sadit na paagi.

Nagpopoon man ako magsurat kan rawitdawit, osipon asin tigsik. Aram ko na kaipuhan ini para mas maging epektibo an pag encourage ko sa sakong mga estudyante asin pag -iriba na magsurat, magbasa, magtaram, asin mag-isip Bikol.

Salamat Maam sa surat na ini, magdakul lugod pa an saimong tribo.

AN KAMPANARYO ASIN RADYO

2008-10-15T16:20:00.000+08:00

Sa satuya, ini an duwang makusog na simbolismo nin impormasyon, bareta, intriga, tsismis, advertisements asin iba pang orolay-olay. Dai man napahuri siyempre an hatak kan telebisyon, pelikula asin internet, sa satuyang sadit na syudad, na magkabiristohan pa man an mga yaon sa pagtaraid kan harong, asin an buhay dai pa man gayong kinakakan kan dakulang pwersa kan luwas, an Maogmang Lugar asin iba pang banwaan sa Kabikolan minaitok pa man an buhay sa bareta sa radyo asin sa sermon kan kura na nag-aapod sa paagi kan kampanaryo. An radyo asin kampanaryo an nangungurog na tulay nin impormasyon orog na sa mga hararayong lugar. An dyaryo sa Bikol, magagadan, matitigbak asin iyo na ngani iyan, pamatos sanang tinapa an kadaklan.

Totoong mas halawig asin harayo na an abot kan radyo satuya, kun an simbahan sagkod sana sa kinseng istasyon kan krus, magkapira na an istasyon na abot kan satuyang mga radyo. An bareta ngani kan mga parasira sa dagat, pagnagpuro-puro ka pa sa ilawod, makukua muna an Intsik na istasyon.

Sa kasaysayan niyato, an kampanaryo an nag-aapod sa mga paratubod. Ini man an nagsasakop kun siisay an yaon sa laog kan sentro asin siisay an yaon sa luwas. Ini an enot na tore nin ‘signal’ kan sibilisasyon susog sa panukol kan mga Katolikong Kastila, kaya kun dai ka abot kan bagting, may paghusga na ika dai pa naaabot kan sibilisasyon na dara kan relihiyon. An bagting man an nagpapasabot kun may gadan, kun may bagong kasal o kun may dakulang okasyon sa simbahan. Relo an kampanaryo, napundo an tawo o dapat yaon na tawo sa laog kan harong pag-abot kan orasyon. Daing bagting kun Biyernes Santo. Makusog an bagting kun dakulang tawo an nagadan. Ini an enot na advertisement na inayonan kan simbahan bago an mga streamers kan Smart sa katedral. Kun may nagkakasulo, kun may paabot na bagyo, kun may epedimya o paabot na an mga Morong pirata, an bagting an nagtataong abiso sa mga tawo.

Alagad bago pa man mag-abot an mga kongkistador, an mga tawo kaidto igwa naman kan balalong asin iba pang instrumento na ginagamit ninda sa mga selebrasyon na pig-apod nang pagano o kaya pigtawan na nin ibang pagpapakuhulugan sa paagi nin pagdugang nin mga Kristiyanong simbolismo. An bagting o an balalong man an senyal nin pag-apod sa komunidad para sa selebrasyon siring kan mga Hudiyo na minagamit man nin sungoy nin sarong hayop na pigpapatunog sa panahon kan Yubileyo.

Sa paglihis kan panahon asin sa pag-abot kan mariribok tang sakayan asin kan nagparirikas tang paghiro, garo hinamil na kan duros an tingog kan bagtingan. Ginibo na sana ining mga artifacts sa mga museo o kaya pangaran nin mga parish newsletters na dai man naghahaloy sa kakulangan nin pundo o kapritso kan kura. Alagad pareho an mensahe kan simbolismo—an magtao nin bareta asin impormasyon, siring kan kampanaryong batbat na nagtutuwal sa daan na kampanaryo. Alagad siring sa iba pang simbolismo, nagbabago o nagagadan an obdyek o teksto minsan padagos na nabubuhay an mensahe.

Ngonyan minsan an silbato kan pulis dai naman nagtatanog mantang nagtuturutambay sa tindahan kan mga piniratang DVD na kun magsara ngani sarong aldaw, honaon mo tulos na nag-abot an presidente o kaya si Edu Manzano. Alagad minsan dai ta nang gayong pigdadangog an kampanaryo na pig-iripotan na nin mga kulalapnit nin huli sa kapabayaan kan mga tawo sa simbahan, dai man ini nangangahulugan na dai nang kapangyarihan an simbahan. Makusog pa man giraray an sermon, an boses kan pastor na pighihiling an paratubod bilang karnero na kaipuhan atamanon asin ipaglaban sa mga maraot na buot.

Kun kaya, masakit na kun sinesermon na an sarong tawo o an isyu. Asin tuod kaini an smbahan minsan sa medieval age. Kan nagpaluwas an Arsobispo nin sarong surat na inililista an pirang padi na hinalian na nin kapangyarihan asin katungdan sa simbahan asin kan nilinaw an istatus kan ibang padi, nagribok an mga tawong harani pa man sa kuron asin nagluyap an bareta mapapadapit sa mga pading ini.

An sermon kan padi na nagtutuyaw sa mga personal asin moral na pagbalga, an sunod na pinag-oorolayan kan mga bagong makakomunyon. Kun nagpapaluwas an simbahan nin mga surat pastoral asin dikreto, dakul pa man an naghihingowang makaaram dawa kadaklan digdi sinasabing katal naman sa pagkabuhay kan mga paratubod asin an mga arog kaining gawi kan simbahan, saro sanang paagi kan gurangon nang institusyon na naglalapigot pa man na ipahiling an saiyang pagiging maimpluwensya asin makapangyarihan. Kun an sermon yaon sa diskurso kan relihiyon asin kan ispiritwal na kamugtakan kan buhay nin tawo, an radyo an para sa sekular, kan mga baretang baradusan, blind items asin iba pang impormasyon mapalokal man ini o gikan sa Manila o luwas kan nasyon.

May akusasyon na tangkal an mga radyo, usmak an mga komenterista. Kun an kampanaryo, nagbabandera nin kabanalan asin dai nadigtaan, an radyo nakapadron sa ‘free press asin freedom of expression. Kun an kampanaryo sa simbahan, dai harayong isipon na kadaklan sa satuyang mga istasyon kapot pa man kan mga pulitiko. Kun siring dai makangalas na igwang duwang pwersa an nagraralaban, siring kan estado asin simbahan, kan luwas asin laog, kan legal asin illegal, kan tanos asin mandata. Arin daw ngonyan an dinadangog pa kan kadaklan na mga tawo? Asin anong silbato an mapapundo kun nagsarabay asin nagdurulak na an kampanaryo asin radyo?

AN TINGOG SA TAHAW NIN MGA BUNGOG

2008-10-02T11:20:00.000+08:00

Maribok an piyesta asin an ribok an nakakapabangugog sa satuya siring na pigpupurisaw kita kan katoninongan arog baga kan daing karibok-ribok na kampo santo na lilinigan ta naman sa pagtapos kan bulan nin Oktubre tanganing giromdomon an mga gadan. Pana-panahon sana man kita asin an mga ginigibo tang selebrasyon iyo tanganing tawan sana nin ginhawa, kagaya-kagayahan an paglihis kan oras. Kaining nakaaging Setyembre, an okasyon kan Birhen kan Bikol nagtao na naman satuya nin mga panibagong isyu asin pananawan, mga tataramon arog kan debosyon asin komersyalisasyon, kan simbahan asin gobyerno na sa paghiling kan iba, garo duwang ido na nagdudurulak sa sarong pidaso nin dai naman na laman na tulang. Kun siisay an may breed o an askal sa duwa, dai ko aram.

Sa selebrasyon kan kapiyestahan, pighihiling giraray an debosyon sa liwanag kan pagtubod asin istorya asin an diskurso kan ebolusyon naman kan kapiyestahan. Pagpurga an panahon na ini asin an paglaom ko iyo na ini matao satuya nin panibagong kabtang tanganing hilingon an relasyon kan mga insitusyon asin an mga naging paagi ta naman nin paggiromdom asin selebrasyon sa pinakadakulang kapiyestahan nin pag-Viva sa Virgen.

Sa tahaw kan selebrasyon kan kapiyestahan, may magkapirang paghiro na ginibo an magkapirang tawo tanganing apwera sa mga kinatudan na, arog kan mga beauty pagents, parada kan mga estudyante, pagbayle sa tinampo kan mga voyadores, an pagsaralak kan sagrado asin kan ‘pagano’ (sigun sa diskurso kan relihiyon) igwang duwang pangyayari na gusto kong sambiton iyo ini an ikalimang Premio Tomas Arejola Para sa Literaturang Bikolnon asin an Muknang Bikolnon, an exhibit asin book fair kan mga Bikoliana materials na ginibo sa Plaza Quince Martires, na hinimo kan grupong Sumaro Bikol asin an Premio Tomas kan Arejola Foundation for Social Responsibility asin Kan Naga City Jaycees.

Sa Premio Tomas, tinawan nin pagmidbid an mga parasurat sa Bikol asin sarong maogmang bareta na kadaklan sa mga nagbali asin nanggana, mga hagbayon o baguhan sa pagsurat sa Bikol arog ni Juan Escandor, Jr. na nanggana para sa osipon asin an tulong mga parasurat na nanggana sa rawitdawit na sinda, Sonny Sendon, Johner Cañeba asin Jerome Hipolito na sakuyang estudyante sa Ateneo. Apwera ki Hipolito, sarong signos nin panibagong pagburak nin pagsurat sa Ateneo iyo sinda Daphne Benosa asin si Dan Cariño na ngonyan nagsusurat na kan saindang mga rawitdawit sa tataramon na Bikol. Makusog an sosyo-reyalismong tono sa tulong parasurat na ini asin nilalaoman ko na mas lalong magiging pusog an saindang tingog sa pag-abot kan panahon. Sa okasyon kan Premio Tomas, daing mga sponsors, daing mga pulitiko na birilot sa pag-Bikol asin uru-utro man sana an tinataram, kundi sarong maimbong na iribahan nin mga parasurat, paratukdo asin taga-tulod nin kultura asin panurat na Bikolnon. Bukas man an Premio para sa publiko, alagad, dai man ini pigdudumanan o pigrorokyaw bilang sarong kultural na aktibidad. Marahay gayod na ini mas suportahan kan syudad asin minsan kan lokal na simbahan, (kun baga an simbahan, balwarte pa man kan local intelligentsia). Kaining taon, nagkaigwa nin espesyal na kategorya para sa pagsurat nin rawitdawit para ki Ina na bukas sana para sa mga nasa hayskul asin elementarya na pinadalagan kan Naga Jaycees, sarong bagong paagi ini pag-boya ki Ina na nilalagpasan an ispektakular asin popular na debosyon kan Traslacion. Toninong siring sa pamibi an mga rawitdawit asin mahihilingan nin mga dai pa man na katapusan nin pagtuyaw mismo kan mga kaakian sa ginigibong selebrasyon sa birhen.

Kun dai man gayong magtubo sa advertisements an Premio, pigtatawan kaini nin panibagong pandok an satuyang kapiyestahan na apwera sa pagpabakal nin kun ano-ano, yaon man an mga libro kan mga Bikolnon na parasurat na pinadalagan sa tabang kan Roco Library, Kabulig- Bikol asin pinamayuhan kan grupong Sumaro. An duwang pangyayaring ini sa kapiyestahan sarong panibagong paagi tanganing sa tahaw kan satuyang mga pakurahaw, durulak asin debosyon, mas orog tang mahiling an mga bagay na katakod kan satuyang kultural asin historikal na kamugatkan bilang Bikolnon, na dai man naggad maisusuhay sa imahe kan Ina. An Premio Arejola asin an Muknang Bikolnon, sarong tingog na nag-aapod satuya sa panahon na mas dakul na satuya an dai sanang nabubukulan kundi man nagbubungog-bungogan o dagos na talagang nilayasan kan balanse nin pag-isip. Dai man gayod kita hawason sa kapagtiosan kan kultura, dai ta man ini makakan, dai man kita kaini tawan nin manlain-lain na premyo, tatawan kita kaini nin mga salming tanganing riparohon, purgahon asin hilingon an mga opsyon na haloy ta nang dai ginigibo sa ngaran kan pigbabansot na debosyon asin nakakalapong tradisyon.

Atenean wins Bikol’s most prestigious literary prize

2008-10-02T11:07:00.001+08:00

Hipolito

Mr. Jerome Hipolito of the College of Education was declared as one of the winners for Poetry category in the 5th Premio Tomas Arejola Para sa Literaturang Bikolnon held at the Holy Rosary Minor Seminary last September 13, 2008.

Aside from Hipolito, Mr. Joner Cañeba (who was declared as the Naga City Jaycees Writer of the Year) and Mr. Sonny Sendon, two other young writers from Iriga City were awarded with a gold medallion and cash prizes. On the other hand, Mr. Juan Escandor, a correspondent of the Philippine Daily Inquirer and the Bicol Mail won in the fiction category while there were no winners declared in the essay and one-act play category.

In an interview, Hipolito who submitted his first collection of poetry Pagbunag nin Paroy said that his first major literary prize is both a confirmation and a challenge to continue to hone his writings. Though a neophyte in the field of writing, Hipolito is excited to write and look for new materials for his poetry, that according to Professor Jazmin Lllana, who served as the chair of the board judges, ‘Hipolito’s works are highly lyrical and a testimony of the long tradition of social realism prevalent in the works of Bikol writers.’

Other Ateneo students who were cited as finalists for their works were Ms. Daphne Benosa for her essay and poetry, Mr. Dan Cariño for his poetry and Mr. Edwin Morales and Mr. Emmanuel Magistrado who collaborated to finish their poetry collection.

Named after the Bikol propagandist and revolutionary, Tomas Arejola, the Premio is run by the Arejola Foundation for Social Responsibility Incorporated (AFSRI), a private group composed of the descendants of Tomas and Gen. Ludovico Arejola who led the revolutionary government in Camarines during the Filipino-American War.

Recently, the foundation received the Naga City Mayoral Award and the Gawad Pedro Bucaneg given by the Unyon ng mga Filipinong Manunulat for its invaluable contribution to the development Bikol writings. Previous winners in the the Premio Tomas which is now regarded as the highest Bikol literary prize are Mr. Adrian Remodo (Philosophy Department) for essay in 2006, Mr. Kristian S. Cordero (Social Sciences Department) for poetry in 2004, Mr. Vic Nierva (Campus Ministry Office and Media Studies Department) for poetry in 2007 and Mr. Jose Jason Chancoco (a graduate last year from the Literature and Languages Department) for his short story for children in 2005.

bagong rawitdawit

2008-09-23T14:39:00.000+08:00

art by pablo picasso

BIHILYA

May gayon na pigpapahiling na saiya
an inaagihan na mga punerarya:
dawa sa pigbibilaran mayo man gadan
kaya mayo man burak o tawo—bakante.
Dinadara na an saiyang paghiling sa istante
nin mga makokolor na kabaong
na bako na sanang kolor kalboro.
An dating saditon pa sanang kamposanto
pamilyar nang lugar, dakul nang kamidbid.
Dai man nasimbag an mga gadan
alagad tinutugahan na ibabali
sa saiyang litanya nin pamibion na lugod
maherakan an nginangaranan na mga kalag.
Mga pangaran na sabi kan bagong henerasyon:
mabataon, gurangon, parong baul. Namamarong
man nanggad gayod an pangaran kan tawo,
‘baad siring kan sinapnang nangangangyod.
Arog kan Horacio, Horacio, Horacio
an kakawat sa pagdakop nin buyod
na sinasambit niya paulit-ulit bago magturog
na garo maboot na tuktok sa daan na pinto.
Maboot na kugos an dagos kan duros
ta sagkod ngonyan nahihiling niya an pagturog
kan gadan sa salog, nagigiromdoman an duta
kan tubig sa salog, sagkod na agomon siya
asin makadurog sa ginibong hamak kaini
na kinakahigdaan niya.
Kun naghihiling siya kan mga retrato
nin mga gadan, duwang yelong natutunaw
an saiyang mata. Sa pagdangog niya, nag-uuran
parati sa luwas asin an nagkubog-kubog na lawas
pigkukupotan kan malipot na lumot
na minatao nin pagmati nin pagtahob
sa mga lugad na garo man baga ini nahihiling.
Asin kun naghalalat nin ikakaturog, arog kaining
naglalanubig an tubig sa dai maaraman
na kanin’an, minapirong siya kan mata,
asin nagsasagin-sagin man na gadan
mantang an mga duri-duri sa isip
kan pagkainaki, nagsisimbagan
nagsisiyap-siyap sa magkabalyong panahon.

rev. september 22, 2008

PREMIO TOMAS AREJOLA 2008

2008-09-22T13:44:00.000+08:00

Bicol Mail’s Escandor wins
literary prize for Bicol fiction
By Jonas Cabiles Soltes

from Bicol Mail

THE jury of this year’s Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon have announced last Saturday the winners of Bicol Region’s premier literary prize.

Bicol Mail’s and Philippine Daily Inquirer’s Juan Escandor Jr. of Sorsogon bested other contenders for the top prize in the fiction category with his short story Taon nin mga Ayam.

Jonher A. Caneba of Iriga City shared the top prize in the poetry category with Jerome Hipolito of Calabanga, Camarines Sur, and Sonny Sendon of Iriga City with their collections of poems entitled Sa Pagtira asin iba pan mga rawitdawit, Pagbunag nin Paroy asin iba pan rawitdawit, and Vertigo, respectively.

Caneba was also proclaimed Writer of the Year. He wrote the script of Santigwar, a short film that won in the Quisumbing-Escandor Film Festival.

Sendon is a member of the writer’s guild of University of Sto. Tomas, and was a recipient of an honorable mention in the Maningning Miclat Poetry Prize.

Only one one-act play, Natad kan Pagtiwala sa Pagkamoot by Richard D. Madrilejos of Tabaco City, is cited by the Premio Arejola this year. Madrilejos received an honorable mention for his work.

No entry was proclaimed winner in the essay category.

The finalists for the essay category are: Nata Bukol an Asenso sa Bikol by Filemon Baturiano, Jr. of Naga City, An Kontemporaryong Bicol: Sarong Pagsirip sa Kulturang Bikolnon by Raizsa-Daphne A. Benosa of Naga City and Agyat kan Modernong Panahon sa Kulturang Bikolnon by Fe Peralta of Pili, Camarines Sur.

Chosen from nearly thirty entries from all over Bicol and other parts of the country, the literary works were recognized last September 13 at the St. Vincent de Paul Auditorium of the Holy Rosary Minor Seminary in Naga City

Judges included Prof. Cyril Conde of Ateneo de Naga University, Prof. Jazmin Llana of Aquinas University, and anthologized poet Ben Escoto.

Winners of the top prizes each received P3,500 and a gold medallion.

Categories included poetry (rawitdawit), fiction (osipon), essay (saysay), playwriting (dula), stories for children (osipon na pan-aki), novel (nobela) and the honor of being named Writer of the Year (Parasurat kan Taon).

To honor the 2010 Tercentenary of the Bikol Devotion to the Lady of Penafrancia, the Patroness of Kabikolan, the Premio Arejola opened a special poetry category for high school and elementary students. Joville Andrea P. Foliente of Ragay, Camarines Sur won the special category.

The literary prize is a partnership between the Naga City Junior Chamber of Commerce and Industry and the Arejola Foundation for Social Respondibility.

retrato

2008-09-22T13:37:00.000+08:00

photography by Dada Docot, young cultural worker and artist.

Light and Shadow

2008-09-22T13:29:00.002+08:00

To read the latest issue, go to my link RETRATO Y RAWITDAWIT.

PREMIO TOMAS AREJOLA

2008-09-12T16:35:00.000+08:00

sa aga mimidbidon an mga bagong gusi sa literaturang Bikol sa ikalimang taon kan premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikol, alas tres nin hapon an puon asin ini gigibohon sa Holy Rosary Minor Seminary. Durumog kita, dayon kita sa pagpadangat kan sadiring mga tataramon.

ABDON BALDE JR'S NEWEST BOOK

2008-08-22T18:17:00.001+08:00

so, abdon balde jr, a bikolnon, is the country's most prolific novelist and short story writer. watch out for this new book that will surely make a blaze in our literary landscape. oragon!

bagong libro ni ayer

2008-08-10T13:11:00.000+08:00

kun siisay interesadong magbakal kan kopya, mag-email sana sako.

HIgh Chair 9

2008-08-08T14:02:00.000+08:00

bagong labas.

thanks charity for these gifts

2008-08-08T12:08:00.000+08:00

got the anvil edition of realuyo's award winning work. will write a review on this book, soon.

atwood, atwood, atwood, ( repeat it three times, and then listen to the crickets.)

sampung mga daliri

2008-08-08T12:05:00.000+08:00

padara kita, surat kita, burulig kita

paminsan-minsan

2008-08-02T13:55:00.000+08:00

by eg largoza

Premio Tomas Arejola 2008

2008-08-02T13:47:00.001+08:00

Bukas na para sa gabos na Bikolnon. Para sa iba pang detalye, bisitahon an balangibog.com

AN KALAG KAN SATUYANG PANAHON

2008-07-31T11:31:00.000+08:00

Nagdakula kita sa takot kan kalag. Idtong mga napupurisaw, idtong mga nagpapahiling na nakaputi, idtong mga nangungulog nin tawo, idtong naghahagad nin hustisya. Nagdakula kita sa takot na an kalag kan satuyang mga padangat mapamati satuya. Maparamdam siring kan nag-mimiskol, siring kan nag buzz sa saimong YM. Nabubuhay kita sa kinaban na an kalag pigtatakotan o idtong kalag na pigsusulo sa impyerno o kaya pigduduyan sa kalangitan mantang an mga angheles nag-aawit sa panahon na daing kasagkoran. (Makatakot man nanggad ini sa mga tawong lalangkagon). Mantang kita nagdadakula, nahihiling ta na an kalag labi pa sa mga bagay na pigtatakotan ta o sa pagtubod na ini susuluon sa kalayo o papamurawayon pag-abot kan panahon. Nahihiling ta na an kalag iyo na ngani idtong kusog na minatulod satuya na atubangan an satuyang mga takot, pagkapurisaw, paghadit. Na an kalag iyo na an determinasyon kan tawo na himoon an saiyang sadiri sa atubang kan mas dakulang reyalidad kan kinaban.An diskurso ngonyan kan kalag bako na sanang pigbabahog kan doktrina kan relihiyon, mas nagkakaigwa nang laman ini sa paagi kan arte asin literatura asin kan mismong kultura arog kan pagtubod sa buhay na masunod na bako man sinublian ta kundi taal nang pigtutubodan kan mga Bikolnon siring kan mga taga-Ehipto.

Sa satuyang tataramon, an kalag masusog ta sa sarong tataramon sa Bisaya na an boot sabihon, ‘kaagan’, (agid man satuyang mga Bikolnon), sarong kaagan siring kan paghiling na an hawak iyo an pinag-eerokan kan kalag asin an kalag iyo an tubig na satuyang pigpapalis sa kaagan tanganing ini magkaigwang kamugtakan, magkaigwa kan saiyang serbi na siya makaagan. Asin an makaagan iyo na igwang pangapotan, panindogan, pangatawanan. Kun kaya, masasabi ta na an tawong dai nang pinapanindogan saro nang gadan, na an tawo minsan naghahangos pa alagad, dai nang pagmawot mabuhay, masasabi tang haros gadan na. Nin huli kaini minabukas kita sa direksyon nin pag-isip na ano man nanggad an mabuhay, ano man nanggad an buhay? Saro daw ining regalo o saro ining disesyon na padagos na atubangon an kinaban sa aro-aldaw niyatong pagkabuhay. Ano an nakakaag sa satuyang hawak bilang mga tawo?

Nagdakula ako sa mga patakot na an aking dai magkakan nin tultol kun banggi, minadulag an kalag tanganing maghanap nin kakanon asin kun ini matakupan kan kaldero, dai na ini makakaluwas asin dai na magigimata an hawak. Siring kaini an sakuyang nadagog kan ako aki pa asin nahiling kong saditon ‘baad an kalag ta nakakalaog ngani ini sa kaldero asin nagkakan pa kan mga tipo (garo dwende). Ano daw an dahilan kan mga pangum-om? An mga osipon mapapadapit sa kalag na ini na nakakabukas nin kaldero asin nagagadan sa laog nin kaldero, saro sa satuyang mga suanoy na patakot na pwedeng hilingon bilang sarong teksto na pwede niyatong pag-adalan. Pwede ining hilingon tanganing pag-adalan an pormulasyon kan takot asin an konsepto kan satuyang kinaban, sa satuyang panan’awan pag-abot sa isyu kan kalag. Alagad, siisay an maadal kan mga bagay na ini, na pigpapasipara kan mga disiplinang orog na tinatawan nin atensyon an kampanya kan global market na gibohon na sanang mga obrero an satuyang mga kaakian, na dai na gayong natatawan nin oportunidad na mag-adal kan saindang arte, kan saindang pilosopiya, kan saindang kultura.

Piguurihan ta an satuyang mga aki, kun dai na sinda tinatawan nin magkakanigong leksyon sa Humanidades, na sa ngonyan biktima nin daing kalag man na pagtukdo arog kan pilosopiyang nakulong na sana sa logic, an teyolohiya na garo bangkay na pigbubuhay kaya salamangka na sana an pagtukdo, na dai man na ini nakagamot sa hararom na paghiling kan eksperinsya nin tawo sa Diyos asin an literatura na dai na nagtatalubo asin nakulong na sa mga canons kaini. Kun kaya, kaipuhan na gayo, na mantang kita nagtutulod kan akademya na gibohon na mga global universities, hilingon ta na ‘baad an satuyang operasyon, yaon sana kita sa kublit asin dai nagsasagom sa kalag na iyo an matulod satuya tanganing padagos na kuguson an buhay. 'Baad an mga pangyayaring ini, saro sana man na pagpasali asin reaksyon kan nangyayari sa luwas asin an pesimistikong disposisyon kan kadaklan satuya pag-abot sa mga orolay mapapadapit sa kultura asin sa banwaan na mismo. An akademya bakong sarong pabrika, sigun sa pangaran na ini an satuyang alma mater, ini man palan an ina kan satuyang mga kalag na dapat na magtulod satuya na padagos na mahiling na an buhay sarong selebrasyon, sarong agi-agi sa kinaban na ini.

magburulig kita

2008-07-27T15:05:00.000+08:00

Haloy na an panahon na nagkaigwa kita nin antolohiya nin mga nakasurat sa manlain-lain na Bikol asin ngonyan na kitang nagkakaigwa kaining panahon nin pag-ilolo, marahay na an gabos mag-ambag kan saindang mga rawitdawit sa paagi ki pagsaysay asin pagmukna, paghiling sa satuyang kinaban na Bikol, an satuyang agimadmad na masususog ta man nanggad sa satuyang mga agi-agi.

segunda mano

2008-07-24T18:09:00.000+08:00

Winners of 2008 NCCA Writers Prize Bared
Five Filipino writers will be awarded cash to be able to finish their projects in fiction, essay, biography and poetry by the National Commission for Culture and the Arts (NCCA), led by its chairman Dr. Vilma Labrador and executive director Cecile Guidote Alvarez, through its 2007 NCCA Writers’ Prize, one of the country’s top literary awards.

Ed Maranan, Elyrah Loyola Salanga, Telesforo Sungkit, Jr., Kristian Sendon Cordero and Rosario Cruz-Lucero will be honored with a trophy, a certificate and the first tranche of P50,000 each at the awarding ceremony on July 25, 2008, at the lobby of the NCCA Building in Intramuros at 6 p.m.

In the essay in English category, Maranan’s The Country in the Heart: A Writer’s Times and Travels is chosen. He is a veteran fictionist, poet, activist and teacher.

A professor at the University of the Philippines, 28-year-old Elyrah Loyola Salanga wins in the literary biography category. Her project, Alfrredo Navarro Salanga: Sa Mga Pahina at Ibang Salaysay, will tell about his father, the great late writer Alfrredo Navarro Salanga. Elyrah has already won a Carlos Palanca Award for essay in 2006.

In the novel in Cebuano category, the prize goes to Telesforo Sungkit, Jr., who is now based in Laguna but hails from Bukidnon, for his project Mga Gapnod sa Kamad-an.

Kristian S. Cordero wins in the poetry in Bicolano category for his project Segunda Mano. Hailing from Iriga City, Cordero teaches at the Ateneo de Naga University, is author of two collections of poetry and has won several awards including a Palanca Award for short story and the Madrigal-Gonzales Best First Book Award in 2006.

Rosario Cruz-Lucero, prominent writer, critic, professor at the University of the Philippines and Palanca awardee, wins in the short story in English category for her Papa’s Field and Other Stories of the Disappeared.

There are no winners in the drama category in any of the Panay languages.

The winners will be given a grant of P250,000.00 gross each to assist them during the writing stage of the project and will be given in four tranches. The grant is good for one year, after which a manuscript of the writing project will be submitted to the NCCA for possible publication.

The biennial award was spearheaded by National Artist for Literature Virgilio Almario when he was executive director of the NCCA. This is in line with NCCA’s mission to “encourage the continuing development of a pluralistic culture by the people themselves,” will be creating the opportunity to have a direct hand in the development of Filipino literature. With this grant, the NCCA Writers’ Prize, writers will be freed from the demands of their work and shall be able to focus on the writing of the project for one year.

For the awarding ceremony on July 25, Dr. Ricardo de Ungria, commissioner of the Subcommission on the Arts and head of the Committee on Literary Arts, will be the guest speaker. The NCCA is at the 635 General Luna Street, Intramuros, Manila.

from the ncca...

agimadmad, gabos kita magbulig

2008-07-24T18:06:00.000+08:00

CONTRIBUTIONS are now accepted for The New Anthology of Poetry in the Bikol Languages. Contributions shall be unpublished poems exploring the theme "Bikolnón na agimadmád (Bikol consciousness)"—memories, experiences, realities, images, and other aspects of being a Bikolano.

Contributions shall be in any of the Bikol languages, with corresponding translations in English. Editors however, shall have the discretion to edit translations. Each contributor may submit one to three entries; and a short bionote.

The anthology will be edited by Kristian S. Cordero, Marne L. Kilates, and Victor Dennis T. Nierva.

Please send your contributions to bikolit@gmail.com.

reading...

2008-07-20T18:10:00.000+08:00

Sipat Kultura: Tungo sa Mapagpalayang Pagbabasa, Pag-aaral at Pagtuturo ng Panitikan
ni Rolando B. Tolentino

Sipat Kultura: Tungo sa Mapagpalayang Pagbabasa, Pag-aaral at Pagtuturo ng Panitikan ay pag-asinta sa historikal, panlipunan, at modernong tranformasyon ng panitikang Filipino. Mula epiko hanggang postmodernong panulaan at panitikang diaspora, naglalahad ang libro ng mapanipat na kritikal na perspektiba sa pag-unawa ng panitikan at lipunang Filipino.

Binibigyan-ugnay at relasyon ng libro ang tila hindi magkakaugnay na bagay: ang epikong bayani at OCW (overseas contract worker), panitikang oral at urban legend, romantisismo at himagsikan, diaspora at pighati, at iba pa. Makabuluhang karagdagang babasahin ang libro sa anumang textbuk at akdang pampanitikan para komprehensibong maunawaan ang panitikang Filipino tungo sa malaya at mapagpalayang pagbasa, pagtuturo at pananaliksik. (Gikan sa webpage kan ADMU Press)

Uya an bagong obra...

2008-07-18T11:06:00.001+08:00

IMPAIRNESS (In Fairness)

Sa arog mismo kaining panahon
saro o duwa sa parte kan hawak mo
an nagkukudeta, nagpapasaluib saimo.
Cell nagdodota sa saro man na cell.
May mga ugat na masarabod
maputok asin bigla na sanang maluwas
sa dungo an dugo na garo burabod.
Malowbat kana sana. Madedrain an brain.
Tinimbang ka ngunit kulang talaga sa bitamins.
Nagagadan, ginagadan an iba pang organo,
minsan marikas o paluhay-luhay asin pino
arog kan pagkisam-kisam kan kikiam
an pagsapa-sapa kan sapsap o an pagkakan
nin luhay-luhay kan paboritong pabo.
Impairness, an dati ngonyan na kasurog,
kaiwal mo na atyan. May mga buhay sa laog
kan buhay na hawak mo. Nagigiyera,
namumulitika, may rimalaso,
nagkakasararo, nagpapakarelihiyoso—
siring kaiyan an relasyon kan buhok sa bungo,
an puputlan sa dapan, an pasawayon na ingron
sa tabay na pang-maton o sa matris na binabaton,
an gigis sa appendix, an eyebag sa bayag.
Impairness, sabi ngani kayan sa English:
An kidney will fail you.
An stomach will trouble you.
An heart will attack you.
An head and tooth will give you aches.
Your prostate will frustrate you.
Your blood will pressure you.
Sorry talaga sis, ‘as is’ na an psoriasis
lifetime achievement kumbaga
pero iba man ini sa atay na may sirosis
o pinalapa na kan nikotin na baga.
Ta impairness, dai man talaga
na zodiac signs na pigpipili an kanser,
asin makupot na makupot an anuman na virus
dawa ka pa Taurus na nag-agom nin Sagittarius.
Kun naabot mo naman nanggad an saimong edge
naluya na an hawak, minsan ka pa mag-New Age.
Impairness, kita talagang nasa Third World
gabos may TB, black and white man o colored.
Bako man pating totoo na gamot ay laging bago
na kaipuhan pang maggibo sa mga labotoryo
nin helang tanganing mapabakal bulong na naimbento.
An D sa mga ahensya kan gobyerno ta,
‘disease’ an boot sabihon: Disease of Public Works
and Highway, Disease of Education
Disease of Budget and Management,
Disease of Health na iyong nagpapadalagan
kan gabos na sanitary infection
sa tabang kan mga stations of the Red Cross.
Impairness, nagtatao man an presidente
nin Feel-health cards sa gabos na botante,
si buhay pa asin mga gadan na.
Ta impairness, kasabay parati kan ambulansya
an pulis sa pagtapos kan pelikula.
Kinayasan kan manok an surat kan doktor
asin dai nangingirit an nasa pharmacy.
Akoon mo na talaga—impairness,
na kita garo pinabutog na ballon
na luhay-luhay, minakupos. Kaya ranglers,
bagets, infafro, lalaki, babayi, tibo, manash
minsan dakulon kang smartload o cash
sa mga beauty pageants, pinakyaw mo gabos na sash
asin mag-attend ka man nin aro-aldaw na yoga,
mag-gym, magpa-Belo, spa, o magsponsor nin holy mass
impairness, igwa ka talagang hole sa saimong ass.

Kristian Cordero

TWO JOSES

2008-07-18T10:39:00.000+08:00

After Jose Rizal's Noli me Tangere, Penguin Classics has released another book by a Filipino writer, this time, it is another Jose.

RUTH ELYNIA MABANGLO IN ATENEO

2008-07-09T19:43:00.000+08:00

An Social Scences Department kan
Kolehiyo nin Arte asin Siyensya
sa tabang kan Progressive Organization
of English and Literature Major (POEM)
asin an Kolehiyo kan Edukasyon
mina-imbitar saindo sa sarong hapon
nin rawitdawit asin orolay na gigibohon
sa Lunes, Hulyo 14, 2008 puon
alas kwatro y medya nin hapon sagkod
ala sais nin banggi
sa Arrupe Convention Center
‘KUNG IBIG MO AKONG MAKILALA’
kaibahan si Dr. Ruth Elynia Mabanglo
kan University of Hawaii- Manoa asin
an grupo kan Advanced Filipino Abroad Program
dangan an mga parasurat kan Kabulig-Bikol

Ruth Elynia S. Mabanglo (born March 30, 1949) is a professor at the Center for Southeast Asian Studies at the University of Hawaii at Manoa. She is the coordinator for the Department of Hawaiian and Indo-Pacific languages and literatures as well as the Filipino and Philippine Literature Program. She received a Filipino degree from the University of the East, a Filipino language and literature master's degree from the Philippine Normal College and a doctorate in Filipino from the Manuel L. Quezon University.

She has received numerous awards for her poetry, including (in 1995) the Hall of Fame Award in the Carlos Palanca Memorial Awards for Literature. This award is given only to writers who have already won five first prizes in the contest; Mabanglo had won two first prizes in playwriting and three first prizes in poetry. She was also Makata ng Taon (Poet of the Year) of the Commission on Filipino in 1992. She also won the Philipine Centennial Literary Prize in 1998 for her epic poem Kundiman ng Katipunan: Awit nina Andres at Oryang. Her other literary awards came from the Cultural Center of the Philippines and the Samahang Balagtas (an association of members of the Philippine Senate and the House of Representatives).

She is the author of Mesa Para sa Isa: Mga Tula (A Table for One: Poems) that won the Manila Critics Circle National Book Award in 2003, Daigdig sa Pagitan at Iba Pang Dula (The World Between and Other Plays) both published by University of Santo Tomas Press, Anyaya ng Imperyalista/Invitation of the Imperialist, a bilingual collection of post-colonial poems on the theme of diaspora and feminism published by the University of the Philippines Press. Kung Di Man: Mga Tula ng Pag-ibig, 1970-1992, (If It Isn't So: Poems on Love, 1970-1992) published by Anvil Publishing, Mga Abong Pangarap (Aborted Dreams), a collection of Tagalog plays published by Kalikasan Press, Mga Liham ni Pinay (The Letters of Pinay), a collection of feminist and political poems in Filipino published by De La Salle University Press and Supling: Mga Tula (Offspring/Child: A Collection of Poems), a pre-martial law collection.

DAI KITA NAGSUSURAT SA TUBIG

2008-07-05T16:30:00.000+08:00

kua an retrato ni kristian cordero

Saro sa dakulang balaog kan buhay ko bilang sarong hagbayon na parasurat iyo an matawan nin maninigong espasyo sa sarong publikasyon sa amay na panahon. Iba man an pagmati kan mahiling ko si pangaran ko kaidto sa school paper mi asin puon kaidto, minawot ko na mahiling ko na parati an pangaran ko sa babasahon na aram kung binabasa kan sakuyang komunidad, kan sakuyang mga kamidbid. Sa boot ko kaidto, bako na sana sa sarong lapida mahihiling man nanggad an sakuyang pangaran o kaya sa listahan kan mga mariribok na inililista kan kaklase ko na garo pulis na ngonyan.

Pinunan ko sa siring na istorya nin huli ta sa Filipinas, an publikasyon an sarong insentibo, (pakunswelo) na masasabing itinatao sa sarong parasurat, apwera kan mga papremyong nagtatao nin kwarta o kaya an mga pagmidbid kan saiyang nagibohan sa buhay o lifetime achievement awards o kun minsan posthumous pa. Alagad, an mga ini, insentibo sana, dugang sana kun baga. An basahon ika kan mga haraning tawo saimo dakula nang kaogmahan para sa sarong parasurat, minsan dai ka man ngani makakasiguro na masasabotan ka.

An itinao sakuyang katungdan sa kumperensyang ini iyo an magtaram mapapadapit sa publikasyon. Dai ko aram kun ano an boot sabihon kaini kan enot nin huli ta sa ngonyan, nahihiling ko na kadakul naman paagi nin pagbariwas o pagpapahiling kan saimong sinurat. Igwa na kitang mga blogs asin mga websites, may mga libre nang pdf files nin mga libro asin igwa naman mga lokal na dyaryo na nag-aako nin mga sinurat sa Bikol. Sarong bagay na ginagamit na panukol tanganing sabihon na igwa man nanggad na renasimiento sa mga syudad kan Bikol. Mahiwas na an teresa kan pagpublikar kan saimong obra. Haros gabos gayod igwa nang saro-sa-bulanon na publikasyon na nagluluwas asin kun ako hahapoton, an kaipuhan na sana iyo na magkaigwa nin reputasyon an mga nasabing publikasyon. Enot gayod digdi an pagkakaigwa man nin masiring editor asin an pagpapahiwas kan tinutukar mismong mga tema sa mga rawitdawit asin osipon. Ini an sarong lakdang kun gigobohon man nanggad na seryoso an pagsurat arog baga kan mga nasa eskwelahan o akademya.

Alagad, bago an publikasyon, kaipuhan muna an pagsurat, an pagsurat an nangungurog na katungdan kan parasurat asin bako an mabasa siya kan bilog na kinaban, sa pinakahalipot na panahon na siya mismo an matalaan. Marahay an mag-ambisyon, alagad an pandok kan publikasyon, pandok minsan nin negosyo asin daing maraot digdi. Kun baga man, an gabos na bagay pagkatapos kan pagsurat, insentibo na sana. Minsan ngani nagsusurat ka tanganing inegosyo an sinusurat mo, ipabakal, ipa-outsource. Alagad, bilang parasurat, dai ka dapat na gayong nag-iisip na kaini sa ngonyan nin huli ta patag na dalan kan pagpublikar, bako nang gayong masakit dawa siring kan dati, an mga sinusurat siring kan sinusurat ko, dai man gayong pigbabasa kan gabos ta baka dai man nanggad ako naiintindihan. Alagad bako ini an hiling kong kaipuhan na motibasyon kan sarong parasurat. Sabi ko ngani, dugang na pakunswelo an publikasyon. Igwa man mga printers asin publishing house sa Bikol ngonyan, yaon an Goldprint sa pamamayo ni Nilo Aureus, an sakuyang patron, na naglagda kan sakuyang mga aklat pati naman an ki Vic Nierva, asin man an AMS Press digdi sa Naga na nagpublikar ki Boboy Aguay. Igwa man sa Legazpi. Dai man maraot sa sakuya an magself-publish. Si Rizal an nangungurog digding ehemplo. Alagad, mas marahay sa hiling ko an magkaigwa nin dawa duwa sanang university presses sa Bikol na matulod kan mas halangkaw na klaseng publikasyon asin siguro, sarong pusuanon na mahimo nin sarong indepent asin pribadong publishing arm na matulod kan literatura asin Bikolnon na pag-adal. Sa ngonyan, an mga publikasyon kan satuyang mga eskwelahan bako man talagang ‘for reading consumption’ kundi for documentation asin posterity kan arog kaining thesis, artikulo o anupang sinurat na madalas anodon nin baha o kaya sa library malapa.

Alagad sa mga nagmamawot na magsurat asin mailuwas ini sa sarong publikasyon, igwa kitang magkapira nang mga dyaryo, dyornal, e-zine asin iba pa na nag-aako nin mga akdang Bikol. Babangiton ko an Burak: An Dahon nin Pararawit-dawit na pinupublikar sa Ottawa asin sa Albay asin pinapakarhay kan oragon na si Gode Calleja na siya man an kagmukna/kagsadiri kaidtong depuntong Kalikasan Press na iyo an enot na nagpagipaw kan publikasyon sa Filipinas bago an Anvil o minsan an UP Press. Sa Burak, ma-e-surat ka sana kan mga obra mo sa Bikol, o minsan mga tinipon mo baga ngayang ariwaga o patukod, asin ini 99% mahihiling mo sa nasabing publikasyon. Tano ta 99% sana, nin huli ta an kun dai mo nahiling ini sa Burak, dakula an sarong porsyento na dai ini nakaabot ki Manoy Gode o ta madunong nang marahay an kompyuter asin isinalak an saimong padarang obra duman sa Spam, na tambakan nin anunsyong basura asin Viagra. Dai gayong editing na ginigibo si Manoy Gode, minsan ngani mayo talaga, an obheto, iyo na paluwason muna an gabos na pagsurat asin parasurat sa Bikol asin bahala naman gayod an mga iskolar na magpili nin mga samples na pwede nindang gamiton sa pag-adal o sa mga masurunod na antolohiya. An readership kan Burak, gabos na Bikolnon na nagpapadara asin kamidbid ni Manoy Gode sain ka man sa kinaban asin kun dai mo man nanggad papakarhayon an pagsurat, pangaran mo man daa an lilibakon, asin bako man an gurang na tagapakarhay.

Papadarhan ka pa kan kopya. Ini talaga an tunay na gibo apostolado na masasabi sa Bikol ngonyan. Kaya nag-aako man nin donasyon. An Burak sinusurat sa Bikol, mababasa sana kan tataong mag-Bikol o nagmamawot adalan an Bikol asin pinapadara sain man na lugar basta igwang Bikolnon. Ngonyan nakalima nang bugkos nin mga tinipon na Burak asin nagdadakul pa ini. Bako sanang pating mga taga-digdi satuya nakabase an mga kontribyutor kundi minsan sa Yuropa, Estados Unidos asin sa ibang parte kan Asya. Ini an dugang na tabang na dara kan globalisasyon na pinapakinabangan niyato tanganing ituldo an mga dati nang obheto nin pagapauswag nin sadiring tataramon asin kultura.

Igwa man mga publikasyon sa eskwelahan na nag-aako naman nin kontribusyon sa Bikol. May mga dyornals arog kan Pagpukaw kan Departamento nin Pilospiya asin Kamawotan kan Kolehiyo kan Arte asin Siyensya sa Ateneo de Naga University an nag-aako nin mga akademikong papel asin sanaysay na sinurat sa Bikol. Igwa man an Sorosogon Historical Society an Sarabihon na nagpupublikar nin mga akda sa Bikol kan mga taga-duman. Magayon ining padagoson asin papangyarihon sa akademya asin minsan kan mga cultural groups tanganing dagos-dagos nang mabago an panan’awan na dai ta kayang magsurat sa Bikol nin huli ta tikapo an tataramon ta. Makasupog na sa ngonyan kadaklan sa mga babasahon na ini, campus papers man o university-based journals na an Bikol sana iyo an pangaran kan dyornal. Dai ta man nililimitahan an sadiri ta sa Bikol alagad binubuksan ta sana an bagong bintana para sa Bikol sa panahon na nagsasagin-sagin kitang komportable na kita sa iba pang tataramon apwera Bikol.

An pagsurat man sa anuman na tataramon binubuksan na sa anuman na diskurso alagad pinapaorog man giraray an pagpatalubo asin an pag-agyat kan pagsurat sa anuman na tataramon sa Bikol nin huli ta an tunay na pag-asenso sa sarong banwaan, nagkakagamot sa paagi nin odok na paghiling sa kun anong klase kultura asin istorya igwa an mga tawo kan nasabing banwa. Sabi ngani ni Hegel, culture is the substance of the people.

Kun baga man pinipili mong magsurat sa ibang tataramon, dai man akong pag-ulang diyan, dakul man nanggad an publikasyon na pwedeng mag-ako kan saimong obra kun nagsusurat ka sa Ingles o kaya sa Filipino. Alagad dakul man an masasabing ka-kumpentensya mo sa bagay na ini. Kun kaya, mas orog kong inaagyat na sa Bikol ngona kita magsurat sa paagi nin paghanap nin mga daan na materyal, pagbasa asin odok na paghorop-horop kan mga bagay na nakapalibot sa satuyang buhay asin sa banwaan.

Lain pa kaini, suportahan ta sa paagi nin pagbasa asin pagkampanya an mga sinurat na kan satuyang mga awtor sa Bikol asin kan Bikol. Dai ta kaipuhan paglabanon an mga tataramon, kaipuhan ta sanang maging mga surugoon kaini, surugoon na andam na magsurat bako sa tubig kundi sa papel, sa atubangan kan satuyang kompyuter. Ini kaipuhan tang ipanuga asin gibohon na maotob. An pagsurat sa Bikol, sarong desisyon na ginibo ko bako nin huli ta igwang karibay na publikasyon, nagsusurat ako sa Bikol nin huli ta, ini an tataramon na buwelo akong gamiton, ini an sakuyang kublit, ini an sakuyang puso.

Sa Italya nin huli ta bawal an magtinda sa mga istasyon kan tren, may mga magkapira daang taong sigeng libot-libot asin sigeng mga pangalagkalag, garo may mga hinahanap. Dara-dara kaini an sarong durudakulang maleta, asin kun ika magauman na Filipino man, madulok ini saimo asin pasikretong masabi saimo: Balut ( sa pinakahilom na boses). Sa enot makangirit an istoryang ini, alagad ini an kapangyarihan asin kaluyahan kan dila, an pung’aw sa sadiring pagkakan asin an katalingkasan na kun yaon kan sa saimong banwaan, pwede kang magkurahaw nin balut sagkod na tumanog an saimong burubagtingan, sagkod na mapukawan an mga bagong nagdurog.

Marahay daw magsurat ngonyan sa Bikol? An simbag iyo, dai ka muna mapurisaw sa mga tamang pagbaybay, sa kun anong Bikol an tama asin sala, sa kun anong tema. Alagad, dai mo pagsarhan an sadiri mo sa pagbasa kan mga yaon nang obra ta ini an saro sa pinakadakulang tabang na maitatao mo sa sadiri mong nagmamawot magin parasurat. Sinasabing kita-kita man sana. Buot sabihon an parasurat iyo man sana an nabasa kan kapwa niya parasurat o an mga may interes sana an nabasa man nanggad, komunidad ini, asin tanganing masuportahan an publikasyon, gibohon tang sarong impeksyon, epidemya an pagbasa kan mga obrang Bikol.

Magpuon kita sa mga kaakian gayod, Magsurat kita nin mga osipon na pan-aki. Punan ta an dakitaramon kan mga klasikong akda sagkod na magbaha kita nin mga babasahon. Dakulang kapital ini asin mayong nagsusugal digdi, alagad saro ining tubuanan na dai pa nakukutkutan. Sa pagbukas kan publikasyon, maluwas naman siyempre an isyu kan katanosan nin pagsasadiri o kapirayt, an plagiarism asin kadakul pang iba na may koneksyon sa parasurat asin sa saiyang obra. An pagbukas nin bintana, nag-aako nin dakul na bulanit nin liwanag.

Dakula sa paghiling ko na an publikasyon niyato, an mga obra niyato masusuportahan kan mga OFW na Bikolnon asin idtong mga Bikol Associations ngonyan na nakabase sa luwas kan satuyang rehiyon. Sinda na yaon sa luwas an nahihiling kong igwang dakulang maitatabang sa pagpapatalubo asin minsan sa pagbariwas na mismo kan mga libro asin iba pang publikasyon. An susuraton niyatong mga proyekto na matao nin odok na paghiling sa saindang mga agi-agi sarong magiging masulong na babasahon. Ini an mga bagong epiko o an katipak kan epiko kan Ibalon na nakasentro baga sa paghanap nin espasyo, pakikipaglaban sa mga kaiwal na minaraot sa kadagaan. Sa paagi kan pagsurat kan mga naratibong ini, kan mga osipon na ini, magkakaigwa kita nin mga bagong termino, bagong paghiling, pusog na mga pisog na satuyang iaalmasi tanganing magtambo an bagong Bikol.

Kaidto, sinasabi ko na kaipuhan tang magsurat sa Bikol o magtukdo kan mga akdang Bikol nin huli ta ini an tataramon kan satuyang mga pangiturogan. Ngonyan, bako sana palan ini an tataramon kan satuyang mga pangiturogan, ini pa an tataramon na minapukaw satuya sa pinakahararom, pinakananok na pagturog.

Binubuksan ta ngonyan an kadakul na posibilidad sa pagsurat Bikol asin an publikasyon saro nang demokratikong patag. Nasa saimo an pagpili parati. Boot sabihon ko kaini, mas dakul na kitang paagi nin pagpaluwas kan satuyang mga obra, an kaipuhan ta na sana iyo na magpuon na kita, nin pagbasa, nin pagsurat asin dai dapat kita magsurat sa tubig.

BAGONG PAUKOD

2008-06-30T12:11:00.001+08:00

DAING PAYO, MAY MGA IKOG, HALANGKAW AN SWELDO
Kristian S. Cordero

Ini an bagong paukod sa akademya ta ngunyan. An pagkakaigwa ta nin dakul na mga titulado alagad siisay sana man an masasabi tang padagos na nagtutulod asin nagtutukdo. Siisay an mga nagpapadagos tanganing maghimo nin mga pag-adal bako sana si paurutro-utro nang mga tema na an katuyohan iyo an makakua nin mga titulado alagad mayo man sa boot, mayo man kapadagusan na pag-adal. Sa hiling ko ngani, ini an kadaklan na kinakamugtakan kan satuyang mga administrador, sa pribado man na institusyon o an an mga nasa publikong ahensya na kaipuhan na magpupo sa pulitiko, maki-alyado sa mga kongresman, tanganing makua an mga pwesto. An lenggwahe kan akademya, lenggwahe kan kaputikan, kun minsan. Na ini garo sadiring pag-kagaw, balidasyon kan saindang mga ranggo. Kun kaya, sabi ngani kaidto, kadakul tang doktor sa Filipinas, alagad dai ta mabulong an kanser kan satuyang banwaan. Ano an klase nin pagkadoktor na sinasabi digdi? Anong mga doktor an igwa kita? Ako bilang paratukdo naglalaom na mahihimo ko man an mga proyekto ko asin pag-adal ko bilang parte kan akademyang ini, alagad dai man gayod nangangaipuhan an mga titulong ini tanganing dai ko maisurat an mga simtomas na ini. Sa sakuyang eksperinsya, bako man maraot mismo an padagos na pag-adal, ako mismo nagmamawot asin may mga kabisto na tunay talagang aapodon na mga doktor sa saindang kanya-kanyang mga disiplina.

Sa satuya baga yaon si Dr. Danilo Gerona para sa kasaysayan kan Bikol na saro sa masasabing institusyon na kan Bikolnon na pag-adal. Dakul pa an arog ni Dr. Gerona na mga toninong sanang mga naghihiro, mga Bikolnon na padagos na nagiging ehemplo, pagiromdom kan sarong henerasyon na may motibasyon pa nin pagiging sarong tawo, sarong Filipino. Sa panahon ta ngonyan, ano pa man an motibasyon kan mga aki, apwera sa saindang sadiri asin pamilya? Anong mag kinaban an saindang nahihiling?

Siring man, an pag-adal kan sarong iskolar saro sanang pandok, saro sanang pagbukas nin magkapirang pintuan. Nangangahulugan na bukas an a’ngat sa mga estudyante asin mga paratukdo mismo na maglaog sa disiplina kan nasabing historyador, intelektwal, iskolar. Siring man kaiyan an pangangaipuhan kan mga parasurat, kritiko asin paratukdo, kaipuhan nin mga bagong dugo tanganing padagos na buhayon an hawak, an sistema nin mga pag-adal sa satuya. Ini man an pangapodan sa gabos na nag-aadal asin nasa akademya. Dawa ngani makusog na motibasyon an pagdugang kan sweldo, dai man kaipuhan gayod na ini na an maging anino o kalag kan gabos na ekspwerso na itinatao sa pagtrabaho.

Sa hiling ko man, orog na digdi sa satuya sa Bikol, dai kaipuhan na itao na garo tolo piso an mga tituladong ini na garo gabos na kita magigimata na an sarong kalye puros na mga doktor. Kun kaya garo an akademya nagiging pabrika na nin mga doktorado na hihilingon an mga estudyante na garo mga pasyente asin an delikado kaini, iyo na hilingon an mga estudyante na garo mga raot na payo, o blangkong payo na kaipuhan sanang hipnoan o bahugon nin mga impormasyon asin teksto gikan sa libro asin bakong mga tawo na kaipuhan magin katuod, magin kaibahan sa pagbaklay nin pag-adal. Kaya nangangaipuhan kita nin dakul na mga iskolar, nin dakul na mga para-adal asin bako sanang mga estudyante na idudugang ta sa lehiyon kan mga nag-aadal nin mga pang-abroad na kurso. Kaipuhan tang balansehon o mas paorogon an mga kurso sa siyensya asin arte na mahiro sa lokal na kapalibutan. Alagad yaon parati an makadisganar na sitwasyon, dai ini natatawan prayoridad, dai ini pigtatawan nin marahay na pinansyal na insentibo apwera sa kun ano an makakahuthot sa mga natural resources niyato arog kan mga minahan na papadalaganon pa kan mga foreign companies. Ano ta dai kita mismo an maghimo nin kompanya? An hapot na ini kaipuhan simbagon mismo kan akademya na ngonyan pabrika na sana nin mga puturong obrero, mga sacrificial lambs ta, mga OFW ta na sa kapagalan asin sakripisyo sa ibang nasyon, nagbabahog sana man sa mga nawalat, naghihimo nin daing pakilabot na mga middle class.

Nagtutubod pa man giraray ako na oras na magkigwang pagbabago sa akademya puon samga adminstrador asin mga paratukdo asin minsan sa mga estudyante mismo an siring na mga istorya dai na mangyayari: Nadangog ko an sarong osipon kaidto sa sakuyang banwa na igwa daang ina na may darang aking naghehelang asin hinanap an doktor (sa medisina) sa harong tanganing maghagad nin tabang bulungon an saiyang dara-darang omboy. Kan an nakabukas an agom na babayi na saro man palan na doktor (nin pilosopiya!) naghapot pa ini sa ina kun siisay daang hinahanap kaining doktor sa harong ta duwa daa sindang doktor. Nasa ngangaan niya an inang may dara aking naghehelang alagad siring kaini pa an sinapong hapot. Ano an pigpapahayag kan istoryang ini kundi an pagtao nin atensyon sa mga titulo, sa mga ikog kan pangaran alagad dai nang mga payo. Asin ano an pwedeng maglaog na imahe ta kaini kundi sarong makangirhat na klase nin hayop na ngonyan nakatukaw sa saiyang aircon na opisina, nagpipirma nin kadakul na mga dokumento asin naghahalat kan saiyang halangkaw na sweldo.

2008-06-28T12:02:00.000+08:00

san buenaventura, retrato ni kristian cordero

Gikan sa Sarong Libro nin Buhay sa Monasteryo
ni Rainier Maria Rilke

Ika, Kagurangnan, na nabubuhay sa ibong na harong—

Kun may panahon, na sa laog kan halawig na banggi,
ika sakuyang pinupurisaw kan sakuyang sunod-sunod na pagpamati—
ini ta: Bihira kong madangog na ika naghahangos.
Aram ko na nagsosolo-solo ka sa laog kan kwartong iyan.
Kun ika mapaha, mayong makua asin madara saimo
nin sarong baso nin tubig.
Naghahalat akong nagdadangog, parati. Ika, magpamati!
Yaon sana ako digdi.

Asin siring kaini, an pader sa satuyang pag-ultanan
manipison. Alagad ano ta dai ini kayang rumpagon
kan hibi nin siisay man satong duwa? Madalion ining
marurumpag,

dai ngani ini matanog.

I,6

********
pinupunan ko ngonyan an sraong bagong proyekto, mga dakitaramon kan mga rawitdawit kan Aleman na parasurat na si Rilke. Sarong panibagong kabtang ini sa buhay ko bilang nagmamawot na magin sarong parasurat sa Bikol.

OFW ASIN LITERATURA

2008-06-24T16:55:00.000+08:00

BAGONG EPIKO

Sa huring sinurat ko, sinabi ko an dakulang pangangaipuhan na magkaigwa kita nin mga obra na nagsasaysay kan eksperinsya kan satuyang mga OFW asin mas orog ining marahay kun sa kanya-kanya tataramon ta ini isusurat. Igwang dakulang elemento an paghali sa sadiring banwa na pwedeng magtao nin panibagong paghiling sa mga magkapirang bagay na satuyang pigpipinsar mapapadapit sa satuyang sadiri, sa banwaan asin sa kinaban mismo. Sa hiling ko, an mga OFW mismo niyato kaipuhan na matawan nin suporta para sa pagsaysay kan saindang mga istorya. Ining diasporang ini, an saro sa pinakaharom na bubon na pwede niyatong makuahan nin maisusurat, o iba pang porma nin sining. Nagiromdoman ko an sarong Hudyo na nagtao nin abiso sa saiyang mga kapwa Hudyo kan panahon kan giyera, na suraton gabos, suraton gabos tanganing padagos na maromdoman. Ini man sa hiling ko an kaipuhan niyato ngonyan tanganing matawan kita nin tunay na lawog kan eksperinsya kan satuyang mga OFW orog na baga idtong mga nagbibiyahe sa dagat, an satuyang mga seaman, an satuyang mga domestic helpers, asin kadakul pang mag Filipino na ngonyan iyo an nagigibo kan bagong epikong Filipino. Dai man sinda gabos matatawan nin pagkakataon na magsurat, alagad sa hiling ko, ini an pwedeng gibohon kan mga parasurat niyato ngonyan o kan mga tawong nagmamawot na magsurat.

An taga-Camaligan na si Estelito Jacob, igwang mag rawitdawit mapapadapit sa sarong Japayuki. Asin minsan an iba pang parasurat arog ni Ruth Mabanglo asin ngonyan si Ariel Agcaoili na nagtutulod sa orog na pagpapararom kan pagsabot kan kulturang Amianan. Asin sa hiling ko, nagbabago naman an eksperinsya kan satuyang mga OFW kisa sa eksperinsya ninda kaidto. Aram ta na mas dakul pa man giraray na makumundong istorya, alagad igwang mga istorya man nin OFW na mapatubod satuya kan taal na boot kan tawo, kan paglaom. Bako saro sanang pandok nin trahedya an naratibo kan mga OFW. Pugaon an materyal tanganing sa katapusan matawan kita kaini nin bisyon asin adal na man sa kun paano ta ilulugar an satuyang sadir asin banwaan sa kinaban na ini.

Sa sakuya, muhon man an mga sinurat na tungkol sa mga OFW nin huli ta yaon digdi mahihiling ta an naratibo kan saindang agi-agi. Dai ta ini kaipuhang lingawan alagad igwa pang ibang pandok an istorya. An Ani, an literary journal kan Cultural Center of the Philippines, nagpaluwas naman nin magkapirang isyu na igwa kan tema kan Diaspora asin kan mga agi-agi kan satuyang mga OFW na dai ta naman ngani mahahali an pirang imahe nin dahas na saindang sinasapo na sa paglihis kan panahon, ‘baad nakahimo na kita nin immune system para sa siring na eksperinsya. Classic na an imahe kan pang-aabuso, kan mga trahedya sa pamilya arog baga kan istorya ni Flor Contemplacion o an nagsurat ki Kuya Eddie sa kantang ‘Napakasakit, Kuya Eddie’. Alagad, sa proseso kan globalisasyon, an pandok kan OFW asin kan mga pamilya kan OFW nagbabago naman siring na nagbabago naman an moda nin telekomunikasyon asin minsan mismo an internal na sitwasyon kan mga nasyon na dinudumanan kan satuyang mga OFW.

An siring na paagi nin pagsurat mapapadapit sa eksperinsya sa luwas kan sadiring banwa, igwa na nin halabaon na tradisyon arog baga an jazz music asin poetry sa Amerika na nagpuon sa mga oripon na hali sa Aprika. Kun sain mahihiling, mamati, madadangog ta an pag-agaha, an ludok kan saindang mga pamibi, kan tataramon, sagkod na an mga itum magkigwa na nin pusog na paghiling sa sadiri bilang sarong komunidad nin tawo asin mahihiling na dakula an tabang kan sining sa pagbilog kaini. Ini man gayod an namamatian kan mga expatriates asin iba pang kahimanwa tan a yaon s aluwas, an elemento kan pung’aw an nagtutulod sainda tanganing darahon an satuyang tradisyon duman arog kan Penafrancia.

Sa ngonyan, dakulaon an nangyayari pagtalubo sa literatura sa Filipinas asin nahihiling ko ini. May mga paghadit, may mga dominanteng pwersa pa man giraray na nagtutulod nin pagbilog o pag-canonize kan literatura na nakabase sana sa Manila, alagad makusog an pagtuulod, an pwersa na nagtutulod sa kanya-kanyang parasurat na magbalik sa saindang sadiring tataramon, siring na arog kaiyan an nangyayari sa satuya digdi sa Bikol, na aram kong haloy naman nangyayari, alagad ngonyan sana naghimo nin makusog na pagpabisto, pagrokyaw kan pagkayaon. Asin nahihiling ko na dakula an katungdan asin maitatabang mismo kan mga kahimanwa tang yaon sa ibang nasyon. Sa ngonyan igwang mga Bikol Associations sa manlain-lain na parte kan kinaban, kun ini an satuyang maagyat na suportahan an nangyayaring pagtalubo, pagdakula asin an panibagong interes na nangyayari sa Bikol, dakulang tabang an maitatao ninda asin sa hiling ko ini man an muya nindang ihiras sa saindang mga aki, sa sunod na henerasyon na minsan sa marikas na dalagan kan buhay, muya pa man giraray na magpuli asin magsabot kan pinaghalian kan saindang mga apoon asin magurang. Dai ko pigmiminos an tabang kan mga yaon digdi, an suporta kan satuyang mga parabasa asin mga paratulod, alagad, sa hiling ko, dakula an maitatabang kan mga tawong nasa luwas kan Filipinas, sinda na nagtratarabaho na duman, an saro sa pwedeng magtabang satuya, ta an saindang kapung’awan, an saindang mga kamawotan, an saindang agi-agi, padagos na mabalik sa tataramon, sa kulturang Bikolnon kun sain sinda naghali. Pwedeng sinda mismo an saro sa mga tawo mapabisto kan mga obrang Bikol sa iba pang tawo sa kinaban. Totoo, an parasurat asin an mga OFW, asin an ibang kahimanwa niyato na duman piniling mag-erok, pwedeng magtinarabangan sa kadakul na paagi, sa pagsurat asin pagbalangibog kan bagong epiko.